Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Başvuru

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) başvuru, ulusal düzeyde yeni bir temyiz yolu değildir. Mahkeme, bir Sözleşmeci Devletin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi veya uygulanabilir bir Protokol ile güvence altına alınan hakları ihlal edip etmediğini inceler. Mahkemenin bir davayı inceleyebilmesi için Sözleşme’deki kabul edilebilirlik şartlarının karşılanması gerekir; geçerli bir ilk başvuru için ayrıca İçtüzüğün 47. maddesindeki şekli gereklilikler yerine getirilmelidir. Uygulamada başlıca konular mağdur sıfatı, etkili iç hukuk yollarının tüketilmesi, dört aylık süre, Sözleşme şikâyetinin doğru tanımlanması ve gerekli belgelerle birlikte eksiksiz ve imzalı başvuru formunun gönderilmesidir. ^[E1] ^[E2]

Kim başvurabilir ve Mahkeme neyi inceleyebilir

Sözleşme’nin 34. maddesi, bir Sözleşmeci Tarafın Sözleşme veya Protokollerindeki hakları ihlal etmesi nedeniyle mağdur olduğunu ileri süren gerçek kişilerin, hükümet dışı kuruluşların veya kişi gruplarının başvurmasına imkân verir. AİHM genel bir “dördüncü derece mahkemesi” değildir: ulusal hukuk veya olguların değerlendirilmesindeki hata tek başına yeterli değildir. Başvuru, ilgili Sözleşme hakkını göstermeli ve davalı Devlete atfedilebilen bir işlem, ihmal veya kararın başvurucuyu nasıl etkilediğini açıklamalıdır. Dayanılan Protokol de ilgili Devlet bakımından yürürlükte olmalıdır. ^[E1] ^[E5]

Pratik araç 1: kabul edilebilirlik filtresi

Soru	Ne kontrol edilmeli	Tipik risk
Mağdur sıfatı ve davalı Devlet	Başvurucu, bir Sözleşmeci Devlete atfedilebilir davranış ve o Devlet bakımından bağlayıcı bir Sözleşme/Protokol hakkı yönünden mağdur sıfatı ileri sürmelidir. Şikâyet ayrıca, ilgili Devlet bakımından Sözleşme veya ilgili Protokolün zaman bakımından uygulama alanına giren işlem ya da olaylara ilişkin olmalıdır. ^[E1] ^[E4]	Hukuken anlamlı bir devlet işlemi veya ihmali olmadan şikâyetin yalnızca özel kişi, şirket veya Sözleşmeye taraf olmayan devlete yöneltilmesi. ^[E4]
İç hukuk yollarının tüketilmesi	Sözleşme şikâyetini giderebilecek etkili ve erişilebilir iç hukuk yolları kural olarak ulusal usul kurallarına uygun şekilde kullanılmalıdır. Şikâyetin özü genellikle ulusal makamlar önünde ileri sürülmüş olmalıdır. Kural otomatik değildir; yolun etkililiği, erişilebilirliği ve somut şikâyetin niteliği önemlidir. ^[E5]	Olağan ve etkili bir yolu atlamak veya Strazburg süresini durdurmayan olağanüstü/takdire bağlı bir yola güvenmek. ^[E5]
Dört aylık süre	35 § 1. madde, iç hukuk yollarının tüketilmesi sürecindeki nihai karardan itibaren dört ay içinde başvuruyu gerektirir. Etkili bir yol yoksa başlangıç noktası farklı olabilir ve şikâyetin niteliğine bağlıdır. ^[E1] ^[E5]	Yanlış karardan süre hesaplamak, etkisiz bir yolun sonucunu beklemek veya ön yazışmanın süreyi koruduğunu varsaymak. ^[E3]
35. maddedeki diğer engeller	Başvuru anonim olamaz. 35 § 2 uyarınca Mahkeme, daha önce kendisi tarafından incelenmiş veya başka bir uluslararası soruşturma ya da çözüm usulüne sunulmuş bir konuyla esasen aynı olan ve konuyla ilgili yeni bilgi içermeyen bir başvuruyu ele almaz. 35 § 3 ayrıca açıkça dayanaktan yoksunluk, başvuru hakkının kötüye kullanılması, bağdaşmazlık ve önemli zarar bulunmaması gibi sebepler içerir. ^[E1]	Süresinde başvuruyu kabul edilebilirlikle karıştırmak. ^[E3]

Pratik araç 2: dört aylık süre ve geçerli başvuru

Önce somut şikâyeti ve bunu giderebilecek iç hukuk yolunu belirleyin; yalnızca takvim hesabıyla başlamayın. ^[E5]
Tüketim açısından ilgili nihai kararı belirleyin ve karar tarihi ile, Mahkeme içtihadına göre önem taşıdığı durumlarda, tebliğ veya öğrenme tarihini kaydedin. Etkili bir iç hukuk yolu yoksa alternatif başlangıç noktasını değerlendirin. ^[E5]
Daha erken bir iç son tarih belirleyin. Son gün yapılan gönderim şekil hataları ve posta sorunlarına açıktır.
Mahkemenin güncel başvuru formunu kullanın. 47. madde; başvurucu/temsilci bilgileri, davalı Devlet, olayların kısa anlatımı, ileri sürülen ihlaller ve kabul edilebilirlik bilgilerini gerektirir; form üzerindeki olaylar, şikâyetler ve tüketim/süre açıklaması başvurunun niteliği ve kapsamını belirlemeye yeterli olmalıdır. Ek açıklamalar formu tamamlayabilir ancak onun yerine geçemez ve 20 sayfayla sınırlıdır. ^[E2]
Şikâyet edilen işlem/kararların kopyalarını, iç hukuk yollarının tüketildiğini ve süreye uyulduğunu gösteren belgeleri ve 47. maddenin istediği diğer materyali ekleyin. Ekler kronolojik sıralanmalı, ardışık numaralandırılmalı ve açıkça tanımlanmalıdır. ^[E2]
Gerekli yerleri imzalayın. Temsil varsa 47. madde, zorlayıcı nedenlere ilişkin sınırlı istisna saklı kalmak üzere, yetki bölümünde gerekli asıl imzaları ister. ^[E2]
Eksiksiz ve imzalı başvuruyu posta ile şu adrese gönderin: The Registrar, European Court of Human Rights, Council of Europe, 67075 Strasbourg Cedex, France. Faks dört aylık süreyi kesmez. 35 § 1 bakımından 47 § 6 kural olarak, 47. maddeye uygun formun Mahkemeye gönderildiği tarihi başvuru tarihi sayar; gönderim tarihi posta damgası tarihidir, ancak Mahkeme istisnai olarak farklı bir tarih kabul edebilir. ^[E3] ^[E2]

Postalamadan önce dosyada neler bulunmalı

İyi hazırlanmış bir Strazburg dosyasında şunlar bulunmalıdır: kronoloji; önemli tüm ulusal kararların kopyaları; tarihin önemli olduğu durumlarda tebliğ/öğrenme kanıtı; Sözleşme şikâyetinin özünün iç hukukta ileri sürüldüğünü gösteren dilekçeler veya diğer belgeler; güncel AİHM formu; gerekiyorsa yetki ve imza belgeleri; numaralı ek listesi; ve gönderilen paketin tam kopyası. Mahkeme özellikle istemedikçe ulusal belgelerin asıllarını göndermeyin. Güncel başvurucu rehberi, 47. maddeye göre eksik bir başvuruda dosya açılmayabileceğini ve belgelerin saklanmayabileceğini; bu durumda sürenin hâlâ devam ettiğine dair garanti olmaksızın yeni ve eksiksiz bir başvuru gerekebileceğini belirtir. ^[E3] ^[E4] ^[E5]

39. madde kapsamındaki geçici tedbirler ayrı bir acil prosedürdür

39. Kural kapsamındaki bir talep ayrı bir acil usuldür ve kabul edilebilirlik veya esas hakkında daha sonra verilecek herhangi bir kararı peşinen belirlemez. Mahkeme, bir Sözleşme hakkı bakımından yakın ve telafisi imkânsız zarar riski bulunduğunda istisnai koşullarda geçici tedbir kararı verebilir. Mahkemenin güncel rehberliği titiz bir inceleme öngörür ve tedbir kararı verilen davaların çoğunda mevcut deliller, yaşam veya beden bütünlüğüne yönelik gerçek ve açıkça savunulabilir bir tehdide ve ciddi zarar bakımından gerçek bir riske işaret eder. Talep, 39. Kural’a ilişkin ayrı usule ve ilgili Uygulama Talimatı’na uygun olmalıdır. Geçici tedbir talebiyle ilgili olmayan başvurular Rule 39 portalı üzerinden incelenmez. ^[E6] ^[E7] ^[E8]

Sık yapılan hatalar

Hangi Sözleşme hakkının ve hangi devlet davranışının ihlal edildiğini göstermeden genel bir haksızlık anlatmak. ^[E4]
Yanlış nihai iç hukuk kararını esas almak veya her olağanüstü yolun dört aylık süreyi uzattığını varsaymak. ^[E5]
Eksik form göndermek, zorunlu alanları boş bırakmak veya temel olay ve şikâyetleri sadece ek belgeye yazmak. ^[E2]
Yalnızca faks veya gayriresmî mektup gönderip sürenin kesildiğini varsaymak. ^[E3]
Strazburg’u yeni bir temyiz mercii gibi görüp Sözleşme ihlali göstermeden ulusal hukuku yeniden tartışmak. ^[E5]
Formun kabul edilmesini davanın kabul edilebilir sayılmasıyla karıştırmak; geçerli bir başvuru yine de 35. madde testinden geçmelidir. ^[E3]

Pratik sonuç

En güvenli yöntem kabul edilebilirlik ve 47. maddeyi ayrı iki eşik olarak ele almaktır. Önce her şikâyeti ilgili Sözleşme hakkına, davalı Devlet davranışına, fiilen kullanılan iç hukuk yoluna ve dört aylık sürenin doğru başlangıç noktasına bağlayın. Ardından gerekli imzalar ve kararlarla birlikte 47. maddeye uygun eksiksiz kâğıt dosyayı hazırlayıp zamanında gönderin. Belirli bir şikâyetin kabul edilebilirliği olaylara, mevcut ve kullanılan iç hukuk yollarına, uygulanabilir Sözleşme/Protokol hükümlerine ve Mahkeme içtihadına bağlıdır; genel bir kontrol listesi somut dava hakkında kesin kabul edilebilirlik sonucu vermez. ^[E1] ^[E2] ^[E5]