Ekstradycja z Kanady: procedura i rola adwokata

Ten przewodnik dotyczy wydania osoby z Kanady na wniosek obcego państwa lub uprawnionego podmiotu, a nie wniosków Kanady kierowanych za granicę. Rodzina powinna ustalić, czy podstawą pozbawienia wolności jest tymczasowy nakaz z art. 13, nakaz po wydaniu upoważnienia do wszczęcia z art. 16, czy też postanowienie sądu o osadzeniu z art. 29. Każda sytuacja oznacza inne działania.

Jakie prawo i umowa międzynarodowa mają zastosowanie?

Podstawą jest kanadyjska Extradition Act (ustawa o ekstradycji), S.C. 1999, c. 18, część 2, w związku z odpowiednią umową ekstradycyjną i Canadian Charter of Rights and Freedoms (Kanadyjską Kartą Praw i Wolności). Artykuły 2 i 10 dopuszczają jako partnerów strony umów, podmioty wymienione w załączniku do ustawy oraz strony porozumień szczególnych. Sam brak dwustronnego traktatu nie przekreśla więc możliwości ekstradycji: należy ustalić konkretną podstawę współpracy.

Artykuł 3 bada podwójną karalność zachowania, a nie zgodność nazw przestępstw. Z zastrzeżeniem umowy, górna granica kary pozbawienia wolności musi co do zasady wynosić przynajmniej dwa lata zarówno w państwie wzywającym, jak i w Kanadzie. Przy porozumieniu szczególnym wymagana jest natomiast w Kanadzie górna granica co najmniej pięciu lat. Jeśli chodzi o wykonanie zagranicznej kary pozbawienia wolności, art. 3 ust. 3 wymaga zasadniczo sześciu miesięcy kary pozostałej do odbycia, chyba że umowa stanowi inaczej. Adwokat musi poznać zarzucane czyny, dokumenty procesowe i właściwy traktat.

Kanada nie uczestniczy w systemie europejskiego nakazu aresztowania. Nawet państwo UE musi w sprawie osoby znajdującej się w Kanadzie korzystać z kanadyjskiej procedury ekstradycyjnej. Traktat Kanada–USA wszedł w życie 22 marca 1976 r., a protokół zmieniający 26 listopada 1991 r. Przed obliczaniem terminów trzeba zbadać zmiany traktatowe. Czerwona nota INTERPOL nie jest kanadyjskim nakazem aresztowania: art. 11 ust. 2 pozwala przesłać za jej pośrednictwem wniosek o tymczasowe zatrzymanie, lecz art. 12–13 wymagają kanadyjskiej zgody i nakazu wydanego przez kanadyjskiego sędziego.

Zatrzymanie, pierwsze posiedzenie i zwolnienie z aresztu

Pilny wniosek może prowadzić do tymczasowego zatrzymania jeszcze przed złożeniem pełnych dokumentów. Na podstawie art. 12 minister może upoważnić prokuratora generalnego do wystąpienia o nakaz; według art. 13 sędzia sprawdza przesłanki ustawowe, m.in. interes publiczny oraz istnienie zagranicznego nakazu lub skazania. Inna droga to formalny wniosek i authority to proceed (ATP, upoważnienie do prowadzenia sprawy), po którym art. 16 pozwala wystąpić o wezwanie albo nakaz zatrzymania. Trzeba odróżnić te procedury: zagraniczny alert i doniesienie prasowe nie stanowią kanadyjskiego nakazu.

Art. 17 ust. 1 nakazuje doprowadzić osobę zatrzymaną na podstawie art. 13 lub 16 przed sędziego albo sędziego pokoju w ciągu 24 godzin od zatrzymania , a gdy żaden nie jest dostępny — możliwie szybko. Na podstawie art. 17 ust. 2 sędzia pokoju musi nakazać dalsze pozbawienie wolności i doprowadzenie przed właściwego sędziego; sam nie rozstrzyga o zwolnieniu tymczasowym. Jest to termin doprowadzenia, nie automatycznego zwolnienia . Należy utrwalić godzinę zatrzymania i ustalić termin kolejnego posiedzenia.

W zwykłych sprawach art. 18 ust. 1 lit. b Extradition Act pozwala sędziemu sądu wyższego nakazać zwolnienie tymczasowe z warunkami lub bez nich albo dalsze pozbawienie wolności; art. 19 odsyła do właściwych przepisów Criminal Code (kanadyjskiego kodeksu karnego). Art. 18 ust. 2 umożliwia kontrolę rozstrzygnięcia przez sędziego prowincjonalnego sądu apelacyjnego. Kontrola nie oznacza automatycznego zwolnienia: kanadyjski adwokat powinien ustalić standard kontroli w danym sądzie i przedstawić potwierdzony adres, ewentualnych wiarygodnych poręczycieli oraz dowody zdolności do stawiennictwa i przestrzegania warunków.

Przy wnioskach Międzynarodowego Trybunału Karnego art. 18 ust. 1 lit. a przewiduje surowszy, wyjątkowy test zwolnienia, a art. 18 ust. 1.1 dotyczy konsultacji z Izbą Przygotowawczą MTK. Nie wolno bez zastrzeżeń przenosić zwykłych zasad kaucji na taki przypadek.

Od jakich zdarzeń liczy się poszczególne terminy?

ATP, sądowe ustalenie dopuszczalności i decyzja ministra są różnymi etapami. Poniższe zestawienie podaje ustawowe punkty odniesienia, a nie czas trwania całej sprawy.

Art. 14 ma charakter warunkowy. Traktat może określać czas na dostarczenie pełnego wniosku i dokumentów po tymczasowym zatrzymaniu. Jeśli brak terminu umownego, zasadniczo jest to 60 dni od zatrzymania. Gdy dokumenty nadejdą w terminie, wydanie ATP powinno co do zasady nastąpić w dodatkowych 30 dniach od końca właściwego terminu na dokumenty. Sędzia może przedłużyć terminy na wniosek prokuratora generalnego zgodnie z art. 14 ust. 2; dla MTK istnieje osobna regulacja. Zwolnienie na podstawie art. 14 nie wyklucza kolejnych postępowań: art. 4 dopuszcza je, chyba że oznaczają nadużycie procedury. Terminy wylicza się z traktatu, protokołu zatrzymania, daty wpływu akt i postanowień o przedłużeniu.

Co rozstrzyga sędzia sądu wyższego?

Na podstawie art. 24 i 29 rozpoznaje sprawę sędzia sądu wyższej instancji prowincji lub terytorium, nie federalny sąd karny pierwszej instancji. W Toronto jest to Ontario Superior Court of Justice, w Vancouver Supreme Court of British Columbia, a w Montrealu Superior Court of Québec. Art. 2 zachował niektóre historyczne nazwy sądów. Art. 22 umożliwia przeniesienie sprawy do innego miejsca w Kanadzie, gdy wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości.

Przy ekstradycji na potrzeby ścigania art. 29 ust. 1 lit. a bada, czy dopuszczalne dowody dotyczące zarzucanego zachowania uzasadniałyby w Kanadzie skierowanie do procesu za kanadyjskie przestępstwo wskazane w ATP, oraz czy ustalono tożsamość. Przy wydanym już wyroku stosuje się odrębny test z art. 29 ust. 1 lit. b. Brak przesłanek skutkuje zwolnieniem na podstawie art. 29 ust. 3, ich spełnienie — osadzeniem w oczekiwaniu na wydanie. Nie jest to proces karny dotyczący winy w państwie wzywającym. Ważny wyjątek: jeśli zagraniczny wyrok zapadł po rozprawie przeprowadzonej pod nieobecność osoby, art. 29 ust. 5 nakazuje — z zastrzeżeniem właściwej umowy ekstradycyjnej — zastosować test przewidziany dla ścigania w art. 29 ust. 1 lit. a, a nie automatycznie test dotyczący skazania.

Art. 32–33 dopuszczają należycie poświadczony record of the case, czyli zestaw zagranicznych dowodów. W sprawie United States of America v. Ferras, 2006 SCC 33, Sąd Najwyższy Kanady wymagał rzeczywistej kontroli sądowej, także dowodów oczywiście niewiarygodnych. W M.M. v. United States of America, 2015 SCC 62, ograniczono rolę sędziego ekstradycyjnego: możliwe zarzuty obrony i następstwa humanitarne co do zasady rozpatruje później minister. W United States of America v. Shulman, 2001 SCC 21, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zarzuty z Karty praw lub nadużycia procesu na tym etapie muszą dotyczyć rzetelności samego posiedzenia; zarzut przeciw wydaniu oparty na obywatelstwie należy przedstawić ministrowi.

Dlaczego o wydaniu decyduje także minister?

Po postanowieniu o osadzeniu sędzia przekazuje sprawozdanie na podstawie art. 38. Federalny minister sprawiedliwości osobiście wydaje decyzję o przekazaniu na podstawie art. 40. Zwykły termin wynosi 90 dni od postanowienia o osadzeniu, lecz art. 40 ust. 5 przewiduje ograniczone przedłużenie po zgłoszeniu argumentów, a art. 41 odroczenie w określonych sprawach apelacyjnych. Nie są to ogólne limity aresztowania. Według art. 43 osoba ma zwykle 30 dni od osadzenia na pisemne stanowisko; minister może wyjątkowo przyjąć je później.

Minister ocenia obowiązki traktatowe, ustawowe podstawy odmowy i odpowiednie prawa konstytucyjne. Na mocy art. 40 ust. 3 może żądać zapewnień lub ustanawiać warunki, a art. 40 ust. 4 zabrania wykonania przekazania przed ich spełnieniem. W India v. Badesha, 2017 SCC 44, Sąd Najwyższy zaakceptował ocenę konkretnych zapewnień przez ministra na podstawie materiału sprawy. Nie przesądził jednak, że każde zapewnienie jest wystarczające.

Obywatelstwo kanadyjskie nie wyłącza ekstradycji. Art. 6 ust. 1 Karty chroni prawo obywatela do pozostania w Kanadzie, ale precedens Cotroni i późniejsze orzeczenia pozwalają na proporcjonalne ograniczenia. Co do zasady to minister, nie sędzia rozpoznający osadzenie, waży ten interes przy decyzji o wydaniu. Zbierz dokumenty obywatelstwa i dowody lokalizacji czynów, pokrzywdzonych, świadków oraz kanadyjskich postępowań. Gdy zgłoszono wniosek o ochronę uchodźczą, art. 40 ust. 2 wymaga dodatkowo konsultacji między ministrami.

Po osadzeniu: apelacje, zatrzymanie i przekazanie

Art. 49–50 umożliwiają apelację od postanowienia o osadzeniu do właściwego prowincjonalnego sądu apelacyjnego. Zawiadomienie wnosi się zasadniczo w ciągu 30 dni od orzeczenia sędziego, z możliwością przedłużenia; niektóre zarzuty wymagają zezwolenia. Oddzielnie art. 57 daje temu sądowi wyłączną pierwotną właściwość do kontroli sądowej decyzji ministra. Jej odrębny termin 30 dni liczy się od pierwszego zakomunikowania decyzji. Sprawy mogą być połączone do rozpoznania, ale nie oznacza to ponownego procesu; dalszy środek do Sądu Najwyższego zwykle wymaga zgody. Szczegóły zawiera przewodnik po środkach obrony przed ekstradycją z Kanady.

Art. 62 co do zasady wyklucza fizyczne wydanie przez 30 dni po osadzeniu oraz w toku wskazanych ustawą środków zaskarżenia i kolejnych apelacji, z zastrzeżeniem pisemnego zrzeczenia. Art. 58 i 60 regulują nakaz wydania i transport. Art. 69 przewiduje habeas corpus w razie określonej zwłoki, w tym szczególne okresy 45 dni po nakazie ministra albo ostatecznym orzeczeniu sądu, przy wcześniejszym zawiadomieniu ministra i możliwości wykazania usprawiedliwienia. Nie ustanawia powszechnego maksymalnego okresu aresztu ani automatycznej kaucji. Art. 64 pozwala opóźnić wydanie przy innych kanadyjskich zarzutach lub karze, art. 66 dotyczy warunkowego wydania czasowego, a art. 74 tranzytu przez Kanadę. Deportacja na podstawie prawa migracyjnego to odrębny tryb.

Zgoda na osadzenie to nie zrzeczenie się ekstradycji

Art. 70: po ATP pisemna zgoda przed sędzią na osadzenie w celu wydania pozostawia decyzję ministrowi. Art. 71: pisemna zgoda na wydanie po zatrzymaniu lub stawieniu się przed sądem umożliwia szybszą osobistą decyzję ministra, ale wyłącza wyraźnie art. 43, 44, 48 i 57 oraz 30-dniowe oczekiwanie z art. 62 ust. 1 lit. a. Art. 72: pisemne zrzeczenie się procedury ekstradycyjnej przed sędzią skutkuje niezwłocznym przewiezieniem; sędzia musi objaśnić utratę zasady specjalności, chroniącej przed ściganiem za inne czyny po przekazaniu. Przed podpisem należy otrzymać numer przepisu, zrozumiałe tłumaczenie i niezależną poradę prawną.

Co powinni zrobić adwokat i rodzina?

Kanadyjski obrońca ustala nakaz, godzinę zatrzymania, akta sądowe, decyzję o zwolnieniu i termin kolejnego posiedzenia; analizuje możliwość zwolnienia, następnie porównuje zachowanie i czyny z ATP z traktatem i poświadczonymi dowodami. Po osadzeniu przygotowuje odrębne stanowisko z art. 43, pilnuje obu terminów odwoławczych i sprawdza nakaz przekazania oraz zapewnienia. Prawnik państwa wzywającego może pozyskać uwierzytelnione dokumenty, ale nie zastępuje obrońcy przed kanadyjskim sądem i ministrem.

Dokumenty, które warto zgromadzić:

• Pełne imię i nazwisko, urodzenie, paszporty, obywatelstwo, miejsce zatrzymania.
• Kanadyjskie nakazy, ATP, wezwania, decyzje o areszcie lub zwolnieniu, terminy posiedzeń.
• Państwo wzywające, zagraniczny nakaz, zarzuty lub wyrok i formalny wniosek.
• Chronologia zatrzymania i doręczeń; wiadomości i koperty.
• Adres, poręczyciele, tożsamość, ważne dokumenty lekarskie i rodzinne.
• Dane i pełnomocnictwa prawników w Kanadzie i za granicą.

Przykład hipotetyczny: osoba mająca obywatelstwo kanadyjskie i gruzińskie zostaje tymczasowo zatrzymana w Toronto na wniosek USA. Rodzina uważa, że musi wyjść na wolność 61. dnia. Obrońca uzyskuje jednak kanadyjski nakaz z art. 13, czyta zmieniony traktat Kanada–USA, sprawdza wpływ dokumentów, datę ATP i przedłużenia z art. 14 oraz w razie podstaw składa wniosek o zwolnienie w sądzie wyższym. Po osadzeniu argumenty obywatelstwa kieruje odrębnie do ministra na podstawie art. 43. Ogólna „zasada 60 dni” nie rozstrzyga tej sytuacji.

Praktykę poszczególnych sądów opisują strony o Toronto, Vancouver i Montrealu. Zobacz również międzynarodowy przebieg postępowania.

Tekst zawiera ogólne informacje prawne, a nie poradę w konkretnej sprawie. Lex Agency koordynuje obronę transgraniczną z adwokatami uprawnionymi lokalnie; poproś o analizę sprawy.