Kanada’dan iade: usul ve avukatın görevi

Bu rehber, Kanada'nın başka bir devletten kişi istemesini değil, Kanada'da bulunan bir kişi hakkında yabancı devlet ya da yetkili kuruluşun iade talebini ele alır. Aile, özgürlükten yoksun bırakmanın 13. madde uyarınca geçici yakalama emrine mi, 16. madde uyarınca işlem izninden sonraki emre mi, yoksa 29. madde kapsamında verilen tutukluluk kararına mı dayandığını öğrenmelidir. Her durumun usulî sonucu farklıdır.

Hangi Kanada kanunu ve hangi anlaşma geçerlidir?

Temel metin, Kanada Extradition Act (İade Kanunu), S.C. 1999, c. 18, ikinci kısım; ilgili iade anlaşması ve Canadian Charter of Rights and Freedoms (Kanada Haklar ve Özgürlükler Şartı) ile birlikte uygulanır. Kanunun 2. ve 10. maddelerine göre anlaşma tarafları, kanun ekinde sayılan kuruluşlar ve özel anlaşma tarafları iade ortağı olabilir. Dolayısıyla ikili anlaşma bulunmaması tek başına iadenin hukuken imkânsız olduğu anlamına gelmez; somut dayanak araştırılmalıdır.

3. madde, suç adlarının bire bir aynı olmasını değil, fiilin her iki yerde suç oluşturmasını arar. Geçerli anlaşmadaki istisnalar saklı kalmak üzere suçun öngörülen azami hapis cezası hem talep eden devlette hem Kanada'da genel olarak en az iki yıl olmalıdır. Özel anlaşma söz konusuysa Kanada bakımından gereken azami ceza beş yıldır. Yabancı bir mahkûmiyetin infazı için iade isteniyorsa 3(3). madde normalde en az altı aylık infaz edilmemiş ceza gerektirir; anlaşma farklı düzenleyebilir. Avukat fiil anlatımını, suçlama belgelerini ve geçerli anlaşma metnini incelemelidir.

Kanada Avrupa Tutuklama Müzekkeresi sistemine dâhil değildir. Bir AB üyesi ülkenin Kanada'daki kişiyi istemesi de Kanada iade hukukuna tabidir. Kanada–ABD iade anlaşması 22 Mart 1976, değişiklik protokolü ise 26 Kasım 1991 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Süre hesaplanmadan önce değişiklikler kontrol edilmelidir. INTERPOL Kırmızı Bülteni başlı başına Kanada yakalama kararı değildir: 11(2). madde INTERPOL aracılığıyla geçici yakalama talebi iletilmesine izin verse de 12–13. maddeler Kanada makamlarının iznini ve Kanadalı hâkimin emrini gerektirir.

Yakalama, ilk hâkim karşısına çıkış ve geçici salıverme

Acil talepte, tam dosya verilmeden geçici yakalama mümkün olabilir. 12. maddeye göre Bakan, Kanada Başsavcısını mahkemeye başvurmaya yetkilendirebilir; 13. maddeye göre hâkim kamu yararı ve yabancı yakalama kararı veya mahkûmiyetin varlığı dâhil yasal koşulları inceler. Diğer yolda resmî talep üzerine authority to proceed (ATP, iade sürecini yürütme yetkisi) çıkarılır ve 16. madde uyarınca çağrı ya da yakalama kararı istenir. Yabancı uyarı veya basın haberi Kanada mahkeme emrinin varlığını kanıtlamaz.

13 veya 16. maddeler uyarınca yakalanan kişi 17(1). madde gereğince yakalamadan itibaren 24 saat içinde hâkim ya da sulh hâkimine çıkarılmalıdır; hiçbirinin hazır olmaması hâlinde mümkün olan ilk anda çıkarılır. 17(2). maddeye göre sulh hâkimi, kişiyi tutuklu olarak yetkili hâkim önüne sevk etmek zorundadır; geçici salıverme kararını kendisi vermez. Bu süre hâkim karşısına çıkarmaya ilişkindir; otomatik salıverme süresi değildir . Kesin yakalama saati ve sonraki duruşma tarihi kaydedilmelidir.

Olağan dosyalarda Extradition Act 18(1)(b). madde, üst mahkeme hâkiminin koşullu veya koşulsuz geçici salıverme ya da tutukluluğun sürmesi kararı vermesine imkân tanır; 19. madde Criminal Code (Ceza Kanunu) hükümlerini uygun ölçüde uygular. 18(2). maddeye göre eyalet istinaf mahkemesi hâkimi kararı inceleyebilir. İnceleme kendiliğinden salıverme hakkı doğurmaz: Kanada’daki avukat, yetkili istinaf mahkemesinin uyguladığı inceleme ölçütünü araştırmalı ve doğrulanabilir ikamet adresi, gerektiğinde güvenilir kefiller ve duruşmaya katılım ile koşullara uyulacağını gösteren deliller sunmalıdır.

Uluslararası Ceza Mahkemesi taleplerinde 18(1)(a). madde çok daha ağır istisnai salıverme koşulları getirir; 18(1.1). madde Ön Yargılama Dairesi ile görüşmeyi düzenler. Olağan kefalet yaklaşımı bu dosyalara aynen uygulanamaz.

Hangi aşamada hangi süre işler?

ATP, mahkemede iade için tutukluluk kararı ve Bakanın teslim kararı ayrı işlemlerdir. Aşağıdaki tarihler kanuni başlangıç noktalarıdır; dosyanın kaç ay süreceğine ilişkin tahmin değildir.

14. madde koşullara bağlıdır. Anlaşma, geçici yakalamadan sonra resmî talep ve ek belgelerin hangi süre içinde gelmesi gerektiğini belirleyebilir. Anlaşmada süre yoksa kural olarak yakalamadan itibaren 60 gün uygulanır. Belgeler zamanında gelmişse ATP'nin çıkarılması için ilgili belge süresinin bitiminden itibaren normal olarak 30 gün daha vardır. Başsavcının başvurusu üzerine hâkim 14(2). maddeye göre süreleri uzatabilir; UCM için özel hüküm bulunur. 14. madde uyarınca tahliye, daha sonraki iade işlemlerini zorunlu olarak engellemez: 4. madde usulün kötüye kullanılmaması şartıyla yeni işlem yapılmasına izin verir. Gerçek anlaşma, yakalama tutanağı, belge giriş tarihleri ve uzatma kararları birlikte incelenmelidir.

Eyalet veya bölge üst mahkemesi neyi karara bağlar?

24 ve 29. maddelerdeki iade duruşmasına federal ceza mahkemesi değil, eyalet veya bölgenin superior court hâkimi bakar. Toronto'da Ontario Superior Court of Justice, Vancouver'da Supreme Court of British Columbia, Montréal'de Superior Court of Québec yetkilidir. Kanunun 2. maddesi bazı eski mahkeme adlarını kullanır. 22. madde, adaletin gerektirdiği durumlarda dosyanın Kanada içinde başka yere nakline izin verir.

Yargılama amacıyla iadede 29(1)(a). madde, kabul edilebilir fiil delillerinin Kanada'da ATP'de yazılı Kanada suçu bakımından ceza yargılamasına sevki haklı kılıp kılmayacağını ve kişinin kimliğini inceler. Kesinleşmiş mahkûmiyetle ilgili talepte 29(1)(b). maddedeki farklı ölçüt uygulanır. Koşullar gerçekleşmezse 29(3). madde uyarınca serbest bırakma; gerçekleşirse teslim kararı beklenirken tutukluluk kararı verilir. Bu aşama yabancı ülkenin esas ceza yargılaması değildir. Önemli istisna: yabancı mahkûmiyet kişinin yokluğunda yapılan duruşma sonucunda verilmişse 29(5). madde, geçerli iade anlaşması saklı kalmak üzere, mahkûmiyet ölçütü yerine 29(1)(a). maddedeki kovuşturma amaçlı iade ölçütünün uygulanmasını gerektirir.

32 ve 33. maddeler, yabancı delilleri içeren usulüne uygun onaylı record of the case dosyasının kullanılmasına izin verir. Kanada Yüksek Mahkemesi United States of America v. Ferras, 2006 SCC 33 kararında açıkça güvenilmez delillerin de anlamlı yargısal incelemeye tabi tutulmasını öngördü. M.M. v. United States of America, 2015 SCC 62 kararı, iade hâkiminin görevini sınırlar: olası savunmalar ve insani sonuçlar kural olarak daha sonraki bakanlık aşamasında değerlendirilir. United States of America v. Shulman, 2001 SCC 21 kararında Yüksek Mahkeme, bu aşamadaki Charter veya yargılamanın kötüye kullanılması itirazlarının bizzat iade duruşmasının adilliğini ilgilendirmesi gerektiğini; vatandaşlığa dayalı teslim itirazının ise Bakan tarafından değerlendirilmesini açıklamıştır.

Adalet Bakanı neden ayrıca karar verir?

Mahkemenin tutukluluk kararından sonra hâkim 38. madde uyarınca Bakana rapor verir. Federal Adalet Bakanı 40. madde gereğince teslimi bizzat kararlaştırır. Olağan süre tutukluluk kararından itibaren 90 gündür; 40(5). madde savunma beyanlarının değerlendirilmesi için sınırlı uzatma, 41. madde belirli istinaf durumlarında erteleme sağlar. Bunlar genel azami tutukluluk süreleri değildir. 43. madde uyarınca kişi kural olarak tutukluluk kararını izleyen 30 gün içinde yazılı görüş verebilir; Bakan uygun durumlarda gecikmiş beyanları kabul edebilir.

Bakan anlaşmaları, kanuni ret sebeplerini ve anayasal hakları değerlendirir. 40(3). maddeye göre güvenceler isteyebilir ya da koşullar koyabilir; 40(4). madde bunlar sağlanmadan teslimin uygulanmasını yasaklar. India v. Badesha, 2017 SCC 44 davasında Yüksek Mahkeme Bakanın somut dosyadaki güvencelere ilişkin değerlendirmesini uygun buldu. Bu, her diplomatik güvencenin yeterli olduğu anlamına gelmez.

Kanada vatandaşlığı iadeyi otomatik olarak engellemez. Charter 6(1). madde vatandaşın Kanada'da kalma hakkını güvence altına alsa da Cotroni ve sonraki içtihatlar haklı sınırlamalara izin verir. Bu hakkı normalde teslim aşamasında Bakan değerlendirir; mahkemenin önceki tutukluluk aşamasında değil. Vatandaşlık belgeleri ile fiil, mağdur, tanık ve Kanada'daki yargılamaların yerini gösteren kanıtlar hazırlanmalıdır. Mülteci koruması başvurusu varsa 40(2). madde ilgili Bakanla görüşmeyi zorunlu kılar.

Mahkeme kararı sonrası: itiraz, tutukluluk ve teslim

49–50. maddeler, iade amacıyla tutukluluk kararına karşı eyalet istinaf mahkemesine başvuru sağlar. Bildirim kural olarak hâkim kararından itibaren 30 gün içinde yapılır; uzatma ve bazı itiraz sebepleri için izin gerekebilir. Ayrı olarak 57. madde, Bakanın teslim kararının yargısal denetiminde aynı eyalet istinaf mahkemesine münhasır ilk derece yetkisi tanır: farklı 30 günlük süre Bakan kararının kişiye ilk bildirildiği anda başlar. Dosyalar birlikte görülebilir, ancak hiçbiri baştan yapılan yeni duruşma değildir; Yüksek Mahkeme incelemesi genellikle izin gerektirir. Ayrıntılı usuller için Kanada iadesine karşı hukuk yolları rehberine bakınız.

62. madde, yazılı feragat hükümleri saklı olmak üzere, fiziki teslimi normalde tutukluluk kararından sonraki 30 gün boyunca ve belirtilen istinaf/yargısal denetim yolları ile üst başvurular derdestken yasaklar. 58 ve 60. maddeler teslim emri ve nakli düzenler. 69. madde, Bakana önceden bildirim ve gecikmenin yeterli haklı sebebinin bulunmaması şartlarıyla, Bakan kararı veya nihai yargı kararından sonra belirli 45 günlük dönemleri de kapsayan gecikmeye bağlı habeas corpus yolunu sağlar. Bu genel bir azami tutukluluk süresi ya da otomatik tahliye değildir. 64. madde Kanada'daki başka suçlama veya ceza nedeniyle teslimin ertelenmesine, 66. madde koşullu geçici teslime, 74. madde Kanada'dan transit geçişe ilişkindir. Göçmenlik hukukuna göre sınır dışı edilme ayrı bir işlemdir.

Tutukluluğa rıza, iadeden feragat demek değildir

70. madde: ATP sonrasında hâkim önünde yazılı iade için tutukluluğa rıza, Bakanın teslim kararını ortadan kaldırmaz. 71. madde: yakalama veya mahkemeye çıkıştan sonra hâkim önünde yazılı teslime rıza, Bakanın daha hızlı bizzat karar vermesini sağlar ancak 43, 44, 48 ve 57. maddeler ile 62(1)(a). maddedeki bekleme süresini açıkça devre dışı bırakır. 72. madde: hâkim önünde yazılı iade usulünden feragat gecikmeksizin nakle yol açar; hâkim, teslimden sonra başka suçlardan kovuşturmaya karşı hususilik (specialty) güvencesinin kaybedileceğini açıklamalıdır. İmzadan önce madde numarası, anlaşılır çeviri ve bağımsız hukukî görüş istenmelidir.

Avukat ve aile hangi adımları atmalı?

Kanadalı avukat yakalama emrini, saati, mahkeme dosyasını, salıverme kararını ve sonraki duruşma tarihini edinmeli; salıverme koşullarını değerlendirmeli; ATP'deki fiilleri ve Kanada suçlarını ilgili anlaşma ve tasdikli delillerle karşılaştırmalıdır. Mahkeme kararından sonra 43. madde kapsamındaki Bakan beyanlarını ayrıca hazırlamalı, iki farklı itiraz başlangıç tarihini izlemeli ve teslim emri ile güvenceleri kontrol etmelidir. Talep eden devletteki avukat onaylı yabancı belgeleri toplayabilir; Kanada mahkemesi ve Bakanı önündeki savunmanın yerini tutmaz.

Ailenin toplaması gereken belgeler:

• Tam ad, doğum tarihi, pasaportlar, vatandaşlık ve kesin tutukluluk yeri.
• Kanada yakalama emirleri, ATP, çağrı, tutukluluk/salıverme kararları ve duruşmalar.
• Talep eden devlet, yabancı emir, suçlama veya hüküm ve resmî talep.
• Yakalama ve karar bildirimlerinin tarihçesi; mektup ve mesajlar.
• Adres, olası kefiller, kimlik, gerekli sağlık ve aile belgeleri.
• Kanadalı ve yabancı avukatların isimleri ve yetki sınırları.

Varsayımsal örnek: Kanada ve Gürcistan çifte vatandaşı bir kişi ABD talebiyle Toronto'da geçici olarak yakalanır. Aile kişinin 61. günde mutlaka serbest kalacağını düşünür. Avukat bunun yerine 13. madde yakalama emrini alır, değiştirilmiş Kanada–ABD anlaşmasını inceler, resmî belgelerin gelişini, ATP tarihini ve 14. madde uzatmalarını kontrol eder; uygunsa üst mahkemeden salıverme ister. Tutukluluk kararı verilirse vatandaşlık argümanı 43. madde gereğince Bakana ayrıca sunulur. İnternetteki genel “60 gün kuralı” dosyayı çözmez.

Mahkemelere özgü işlemler Toronto, Vancouver ve Montréal rehberlerinde yer alır. Ayrıca uluslararası iade sürecinin aşamalarına bakınız.

Bu metin genel hukukî bilgidir, kişiye özel danışmanlık değildir. Lex Agency sınır ötesi savunmayı yerel yetkili avukatlarla koordine eder; dosya değerlendirmesi isteyin.