Ekstradycja z Bośni i Hercegowiny: procedura i adwokat

Procedura zależy od państwa wnioskującego, właściwych umów, obywatelstwa osoby i etapu sprawy. Podstawowym aktem krajowym jest ustawa o międzynarodowej pomocy prawnej w sprawach karnych (Law on Mutual Legal Assistance in Criminal Matters), opublikowana w Dzienniku Urzędowym Bośni i Hercegowiny nr 53/09 i zmieniona aktem nr 58/13. Przytoczony niżej tekst angielski jest tłumaczeniem; w konkretnej sprawie należy sprawdzić wiążący tekst w językach lokalnych oraz umowę obowiązującą między oboma państwami. Ta strona zawiera informacje ogólne, a nie indywidualną poradę prawną. Ogólny przegląd procedury transgranicznej zawiera poradnik jak przebiega ekstradycja: od wniosku do ostatecznej decyzji.

Kto decyduje: Sąd Bośni i Hercegowiny czy minister sprawiedliwości?

Zgodnie z art. 36 Ministerstwo Sprawiedliwości Bośni i Hercegowiny (Ministry of Justice of Bosnia and Herzegovina) niezwłocznie przekazuje wniosek Prokuraturze Bośni i Hercegowiny (Prosecutor’s Office of Bosnia and Herzegovina). Prokuratura sprawdza zgodność wniosku z wymogami ustawowymi. Jeżeli akta są niekompletne, zwraca się do Ministerstwa o uzyskanie brakujących materiałów; kompletny zestaw niezwłocznie przekazuje Sądowi.

Sędzia postępowania przygotowawczego zajmuje się pierwszym stawiennictwem i kwestiami pozbawienia wolności. Po wysłuchaniu prokuratora i obrony może przeprowadzić niezbędne czynności i przekazać akta składowi orzekającemu. Skład ustala, czy spełniono prawne warunki ekstradycji. Pozytywne ustalenie samo w sobie nie nakazuje przekazania: po ustawowej kontroli minister sprawiedliwości decyduje, czy zezwolić na ekstradycję. Artykuły 43–46 rozdzielają ocenę sądową od ostatecznej decyzji wykonawczej.

Międzynarodowy nakaz aresztowania nie jest jedynym możliwym początkiem procedury. Zgodnie z art. 36 ust. 4, jeżeli osoby nie zatrzymano na podstawie takiego nakazu, Prokuratura musi złożyć do Sądu uzasadniony wniosek o zbadanie warunków ekstradycji oraz o zastosowanie tymczasowego pozbawienia wolności, jeżeli istnieją ustawowe podstawy.

Jaka ustawa i jaka umowa międzynarodowa mają zastosowanie?

Bośnia i Hercegowina nie jest członkiem Unii Europejskiej, dlatego europejski nakaz aresztowania (ENA) nie stanowi procedury przekazania osoby do tego państwa ani z niego. Jeżeli wniosek pochodzi z państwa UE, nadal trzeba ustalić umowę wiążącą oba państwa: ogólny status konwencji lub protokołu nie dowodzi, że ma on zastosowanie do konkretnej relacji dwustronnej.

Co dzieje się po złożeniu wniosku przez obce państwo?

Poniższa tabela przedstawia zwykły tok ustawowy. Umowa może wpływać na przekazanie wniosku i dokumenty; nie ma jednego uniwersalnego terminu dla całej sprawy. Dla każdego terminu trzeba sprawdzić zdarzenie, od którego biegnie.

Ważne są dwa zastrzeżenia. Jeżeli osoba była już pozbawiona wolności z innego powodu, zgodnie z art. 38 ust. 7 termin przedłużenia biegnie od decyzji o tymczasowym pozbawieniu wolności. Jeżeli dokumenty nie dotrą w terminie wyznaczonym przez Sąd, tymczasowe pozbawienie wolności musi się zakończyć, ale sprawa nie musi się zakończyć: art. 54 pozwala Sądowi zdecydować o prowadzeniu postępowania ekstradycyjnego mimo uchybienia terminowi, a art. 38 ust. 6 dopuszcza późniejsze działania, jeśli wniosek nadejdzie później. Po zwolnieniu z powodu upływu terminu nie można ponownie zarządzić tymczasowego pozbawienia wolności; na podstawie formalnego wniosku można jednak zarządzić areszt ekstradycyjny, jeżeli istnieją przesłanki z art. 39.

Co państwo wnioskujące musi wykazać i jakie dokumenty są ważne?

Art. 33 dopuszcza ekstradycję w celu ścigania karnego albo wykonania prawomocnej kary pozbawienia wolności. Czyn musi być przestępstwem w obu państwach (podwójna karalność). Przy ściganiu czyn musi podlegać karze co najmniej roku pozbawienia wolności w obu systemach prawnych; przy wykonaniu kary musi pozostawać co najmniej cztery miesiące kary prawomocnej lub pozostałego wymiaru. Należy również sprawdzić właściwą umowę.

Art. 34 dotyczy między innymi obywatelstwa, statusu azylowego w chwili złożenia wniosku, związków terytorialnych z Bośnią i Hercegowiną lub jej obywatelami, przedawnienia, wcześniejszych postępowań krajowych, tożsamości i dowodów. Obejmuje również przestępstwa polityczne lub wojskowe, dyskryminacyjne ściganie lub karanie oraz czyny zagrożone karą śmierci, chyba że państwo wnioskujące zagwarantuje, że kara nie zostanie orzeczona ani wykonana. Szczegółowe podstawy odmowy opisuje odrębny poradnik o zatrzymaniu ekstradycji.

Jeżeli właściwa umowa nie stanowi inaczej, art. 35 wymaga:

• wiarygodnych materiałów ustalających tożsamość, np. dokładnego opisu, fotografii lub odcisków palców, oraz informacji o obywatelstwie;
• odpowiednich przepisów prawa karnego państwa wnioskującego;
• w celu ścigania — oryginału lub uwierzytelnionej kopii aktu oskarżenia, nakazu aresztowania albo równoważnego dokumentu, opisującego czyn i osobę oraz zawierającego dowody;
• w celu wykonania kary — oryginału lub uwierzytelnionej kopii wyroku i informacji o orzeczonej lub pozostałej karze;
• uwierzytelnionego tłumaczenia wniosku i dokumentów na jeden z języków urzędowych Bośni i Hercegowiny, chyba że umowa międzynarodowa stanowi inaczej.

Jeśli paszport i nakaz wskazują różne osoby, zgłoś rozbieżność adwokatowi. Samo przetłumaczenie nazwy przestępstwa nie wystarcza do oceny podwójnej karalności; znaczenie mają opisane fakty i przepisy karne obu państw.

Co jeśli osoba jest obywatelem Bośni i Hercegowiny albo ma podwójne obywatelstwo?

Art. 34(a) i 40 co do zasady zakazują ekstradycji obywatela Bośni i Hercegowiny, chyba że umowa dopuszcza wydawanie własnych obywateli. Gdy obywatelstwo zostanie ustalone, art. 40 przewiduje powiadomienie kanałem INTERPOL państwa wnioskującego oraz Sekretariatu Generalnego INTERPOL. Państwo wnioskujące może także zostać poinformowane, że może wystąpić o przekazanie ścigania właściwym organom Bośni i Hercegowiny.

Przedstaw zaświadczenie o obywatelstwie, dokumenty tożsamości i dokumenty dotyczące ewentualnej zmiany lub odzyskania obywatelstwa. Drugi paszport sam nie rozstrzyga sprawy: trzeba sprawdzić umowę i wyjątki. Jeżeli Sąd później ustali obywatelstwo Bośni i Hercegowiny, którego wcześniej nie wykryto, art. 40 ust. 5 przewiduje natychmiastowe zwolnienie, gdy miejscowe organy nie mogą przejąć ścigania i nie ma innej zgodnej z prawem podstawy przekazania. ENA nie tworzy automatycznego wyjątku.

Wyjątek ten ma praktyczne znaczenie. Rejestr umów dwustronnych Ministerstwa Sprawiedliwości wymienia instrumenty ekstradycyjne z Chorwacją (obowiązujące od 6 marca 2014 r.), Czarnogórą (od 30 czerwca 2015 r.), Macedonią Północną (od 10 stycznia 2007 r.; zmienione ze skutkiem od 30 lipca 2014 r.), Serbią (od 2 grudnia 2014 r.) i Słowenią (od 18 lutego 2006 r.). Art. 40 wyraźnie dopuszcza umowne wyjątki od reguły dotyczącej obywatelstwa, dlatego przed ustaleniem znaczenia art. 34(a) w konkretnej sprawie trzeba wskazać państwo wnioskujące i właściwą umowę. Sprawdź tekst umowy, zmiany, objęte nią czyny i zakres czasowy; nie zakładaj, że zakaz krajowy albo wyjątek umowny obejmuje każde przestępstwo lub każdą datę.

Czy czerwona nota INTERPOL oznacza, że ekstradycja została zatwierdzona?

Nie. Międzynarodowy nakaz aresztowania lub nota INTERPOL może spowodować działania policji, ale nie jest ani ustaleniem Sądu co do warunków prawnych, ani ostateczną decyzją ministra. Uzyskaj treść noty i informacje o zatrzymaniu oraz odróżnij alert od formalnego wniosku i dowodów. Zobacz jak sprawdzić czerwoną notę INTERPOL oraz poradnik o czerwonych notach, dyfuzjach i wnioskach do CCF.

Czy można wyrazić zgodę na ekstradycję uproszczoną?

Art. 52 pozwala osobie poszukiwanej zgodzić się na przekazanie w trybie uproszczonym, bez pełnego postępowania ekstradycyjnego. Sędzia postępowania przygotowawczego musi wyjaśnić tę możliwość i jej skutki. Sąd zapisuje zgodę i ewentualne zrzeczenie się zasady specjalności; protokół musi wskazywać, że osoba nie jest obywatelem Bośni i Hercegowiny, i musi być przez nią podpisany. Zgodnie z art. 52 ust. 4 zgoda i zrzeczenie są nieodwołalne na gruncie prawa krajowego. Biuro Traktatowe nie wskazuje deklaracji Bośni i Hercegowiny na podstawie art. 4 ust. 5 Trzeciego protokołu, która pozwalałaby na odwołanie. Jeżeli protokół obowiązuje między państwami, zgoda musi być dobrowolna i świadoma, a osoba ma prawo do adwokata i, w razie potrzeby, tłumacza. Sprawdź umowę i deklaracje.

W trybie uproszczonym formalny wniosek może nie być wymagany: Sąd przekazuje protokół Ministerstwu, a minister podejmuje decyzję. Art. 52 ust. 6 stosuje zasady aresztu ekstradycyjnego do dalszego pozbawienia wolności; ust. 7 przewiduje takie same skutki prawne i wymogi jak w zwykłej ekstradycji. Zgoda na przekazanie i zrzeczenie się specjalności to odrębne decyzje. Zasada specjalności zasadniczo ogranicza późniejsze ściganie do czynów, w związku z którymi zgodzono się na przekazanie. Art. 48 dotyczy także wcześniejszych czynów, surowszej kary, w tym kary śmierci, ponownego procesu po skazaniu zaocznym i dalszego przekazania do państwa trzeciego. Ponieważ art. 52 dopuszcza zrzeczenie się specjalności, a art. 48 wymienia warunki decyzji ministra, skutki zrzeczenia trzeba sprawdzić w świetle właściwej umowy i samej decyzji; nie należy zakładać, że usuwa ono wszystkie ograniczenia. Przed podpisaniem poproś adwokata o wyjaśnienie skutków.

Co jeśli o tę samą osobę występuje kilka państw albo przekazanie zostaje odroczone?

Artykuły 47 i 49 mają znaczenie, gdy w Bośni i Hercegowinie toczy się postępowanie karne lub wykonywana jest kara pozbawienia wolności albo gdy o tę samą osobę występuje kilka państw. Minister może odroczyć przekazanie na czas miejscowego postępowania lub odbywania kary w Bośni i Hercegowinie. Czasowe przekazanie w celu pilnych czynności procesowych jest możliwe tylko wtedy, gdy nie zaszkodzi postępowaniu krajowemu, a państwo wnioskujące zagwarantuje dalsze pozbawienie wolności i powrót w terminie wyznaczonym przez ministra na wniosek Sądu. Przy konkurujących wnioskach minister uwzględnia wagę i miejsce popełnienia czynów, daty wniosków, obywatelstwo, perspektywy resocjalizacji i możliwość późniejszej ekstradycji. Przy takich samych lub podobnych czynach ekstradycja może zostać przyznana także za czyny, które osobno nie osiągają progów kary z art. 33. Zgodnie z art. 50 państwo wnioskujące nie może przekazać osoby państwu trzeciemu bez zgody Bośni i Hercegowiny i przeprowadzenia ustawowej procedury. Art. 53 pozwala na ponowną ekstradycję, gdy osoba wróci do Bośni i Hercegowiny po uniknięciu ścigania lub wykonania kary w państwie wnioskującym: wymagany jest nowy wniosek, ale nie trzeba ponownie składać dokumentów potwierdzających. Tranzyt przez Bośnię i Hercegowinę jest odrębną kwestią traktatową: jeżeli art. 21 Europejskiej konwencji o ekstradycji ma zastosowanie między zainteresowanymi państwami, sprawdź wniosek tranzytowy i warunki umowy. Zgoda na tranzyt nie jest decyzją o ekstradycji z Bośni i Hercegowiny.

Co robi adwokat ekstradycyjny na poszczególnych etapach?

Na początku adwokat ustala właściwą umowę, uzyskuje decyzje o pozbawieniu wolności i dostępne dokumenty, sprawdza dane tożsamości w nakazie, organizuje tłumaczenia i zapisuje daty zatrzymania, posiedzeń i decyzji. Legalność i czas trwania pozbawienia wolności należy oceniać osobno od meritum wniosku.

Na etapie sądowym adwokat sprawdza dokumenty wymagane przez art. 35, podwójną karalność i progi z art. 33, obywatelstwo, status azylowy, powiązane postępowania w Bośni i Hercegowinie oraz warunki umowy. Należy odnotować potrzeby tłumaczeniowe i medyczne oraz wyjaśnić różnicę między posiedzeniem dotyczącym aresztu, oceną warunków prawnych przez Sąd i decyzją ministra.

Przed przekazaniem adwokat sprawdza decyzję ministra, warunki umowy i termin z art. 51. Zgodnie z art. 55, jeśli okoliczność z art. 34 zmieni się po prawomocnej decyzji Sądu, ale przed decyzją ministra, akta wracają do Sądu w celu ponownego postępowania. Jeśli zmieni się po decyzji ministra, lecz przed przekazaniem, minister musi uchylić swoją decyzję i ponownie skierować sprawę do Sądu. Nowy dokument sam w sobie nie wstrzymuje przekazania; trzeba ocenić jego znaczenie prawne.

Przykład hipotetyczny: cudzoziemiec zostaje zatrzymany w Sarajewie na podstawie międzynarodowego nakazu, ale pełny wniosek ekstradycyjny jeszcze nie nadszedł. Adwokat zapisuje datę rozpoczęcia pozbawienia wolności, uzyskuje postanowienie sędziego i sprawdza termin wyznaczony na wniosek i dokumenty, w granicach łącznego maksimum 40 dni z art. 38. Jeśli dokumenty nie nadejdą, tymczasowe pozbawienie wolności musi się zakończyć, ale adwokat sprawdza też art. 54 oraz możliwość dalszego postępowania lub nowej decyzji o areszcie. Zwolnienie z tymczasowego pozbawienia wolności samo nie przesądza, czy warunki ekstradycji zostały spełnione.

Co osoba i rodzina powinny przygotować teraz?

• Protokół zatrzymania, decyzję o pozbawieniu wolności, zawiadomienia sądowe i datę otrzymania każdego dokumentu.
• Wszystkie paszporty, dokumenty tożsamości, zaświadczenia o obywatelstwie i dokumenty wyjaśniające różnice w pisowni nazwiska.
• Zagraniczny nakaz, akt oskarżenia, wyrok, wyliczenie pozostałej kary i dostępne tłumaczenia.
• Dowody aktualnego lub wcześniejszego wniosku o azyl w Bośni i Hercegowinie, wraz z datą złożenia i otrzymanymi decyzjami.
• Informacje o powiązanej sprawie, śledztwie, wyroku lub prawomocnej decyzji w Bośni i Hercegowinie.
• Dokumentację medyczną lub informacje o pilnym leczeniu, jeśli ma znaczenie dla pozbawienia wolności lub bezpiecznego transportu.
• Wiarygodny kontakt rodzinny i dane adwokata już zaangażowanego w państwie wnioskującym.

Skontaktuj się z adwokatem nawet wtedy, gdy akta są niekompletne. Przekaż dostępne dokumenty, wskaż braki i zachowaj oryginały. Zagraniczny adwokat może koordynować działania z pełnomocnikiem w Bośni i Hercegowinie, ale lokalne czynności i krótkie terminy wymagają szybkiego działania w samym postępowaniu.

Jakie środki zaskarżenia lub ochrony praw mogą być dostępne po decyzji Sądu?

Pozytywne ustalenie sądowe podlega ustawowemu środkowi zaskarżenia, a negatywne jest odrębnie kontrolowane na podstawie art. 45. Art. 46 ust. 2 stanowi, że ostatecznej decyzji ministra nie można zaskarżyć ani podważyć w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Skarga konstytucyjna lub wniosek do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wymagają osobnej oceny dopuszczalności i wyczerpania środków krajowych; nie należy zakładać, że automatycznie wstrzymają przekazanie. Szczegółowe podstawy odmowy, terminy zaskarżenia i środki tymczasowe opisuje odrębny poradnik o środkach ochrony. Ekstradycja różni się od usunięcia z terytorium lub deportacji w prawie migracyjnym; zob. porównanie ekstradycji i deportacji.

Ile trwa całe postępowanie?

Przytoczone przepisy nie określają jednego terminu od początku do końca. Czas zależy od wniosku, umowy, pozbawienia wolności, kontroli i decyzji ministra. Najważniejsze terminy to maksymalnie 40 dni łącznie tymczasowego pozbawienia wolności, maksymalnie sześć miesięcy aresztu ekstradycyjnego na podstawie art. 39, trzy dni od otrzymania na zaskarżenie pozytywnego ustalenia oraz terminy przekazania z art. 51. Zachowuj wszystkie postanowienia i zapisuj daty ich otrzymania.

Zespół serwisu koordynuje obronę transgraniczną z lokalnymi adwokatami. Aby omówić sprawę, skorzystaj z formularza kontaktowego.