Bosna-Hersek’ten iade: usul ve avukatın rolü

İzlenecek yol; talepte bulunan devlete, uygulanabilir anlaşmalara, kişinin vatandaşlığına ve sürecin aşamasına bağlıdır. Temel iç hukuk düzenlemesi, Bosna-Hersek Resmî Gazetesi’nin 53/09 sayısında yayımlanan ve 58/13 sayısıyla değiştirilen Ceza İşlerinde Uluslararası Adli Yardımlaşma Kanunu’dur (Law on Mutual Legal Assistance in Criminal Matters). Aşağıdaki İngilizce metin bir çeviridir; somut olayda yerel dillerdeki bağlayıcı metin ve iki devlet arasında geçerli olan anlaşma kontrol edilmelidir. Bu sayfa genel bilgi verir, kişiye özel hukuki danışmanlık değildir. Sınır ötesi sürece genel bakış için iadenin talepten nihai karara kadar nasıl işlediğine ilişkin rehbere bakın.

Kararı kim verir: Bosna-Hersek Mahkemesi mi, Adalet Bakanı mı?

Kanun’un 36. maddesine göre Bosna-Hersek Adalet Bakanlığı (Ministry of Justice of Bosnia and Herzegovina), talebi gecikmeksizin Bosna-Hersek Savcılığına (Prosecutor’s Office of Bosnia and Herzegovina) iletir. Savcılık, talebin kanuni şartlara uygunluğunu inceler. Dosya eksikse Bakanlıktan eksik belgelerin istenmesini talep eder; dosya tamamsa Mahkemeye gönderir.

Mahkemenin ön inceleme hâkimi ilk duruşma ve tutukluluk konularıyla ilgilenir. Savcı ve savunmayı dinledikten sonra gerekli soruşturma işlemlerini yapabilir ve dosyayı bir heyete iletebilir. Heyet, iade için yasal koşulların karşılanıp karşılanmadığına karar verir. Olumlu tespit tek başına teslim emri değildir: kanunda öngörülen inceleme sürecinden sonra Adalet Bakanı iadeye izin verip vermeyeceğine karar verir. 43–46. maddeler yargısal değerlendirmeyi nihai yürütme kararından ayırır.

Uluslararası yakalama emri, sürecin başlayabileceği tek yol değildir. 36(4). madde uyarınca kişi böyle bir emir temelinde yakalanmamışsa Savcılık, iade koşullarının incelenmesi ve yasal gerekçeler varsa geçici tutuklama kararı verilmesi için Mahkemeye gerekçeli başvuruda bulunmalıdır.

Hangi kanun ve uluslararası anlaşma uygulanır?

Bosna-Hersek Avrupa Birliği üyesi değildir; bu nedenle Avrupa Yakalama Emri (EAW), bu ülkeye veya bu ülkeden teslim usulü olarak uygulanmaz. Talep bir AB ülkesinden gelse bile iki devleti bağlayan anlaşma belirlenmelidir. Bir sözleşme veya protokolün genel olarak yürürlükte olması, belirli ikili ilişkide uygulanacağını tek başına kanıtlamaz.

Yabancı devlet talep sunduktan sonra ne olur?

Tablo olağan yasal yolu gösterir. Bir anlaşma iletim ve belgeleri etkileyebilir; tüm dava için tek bir evrensel süre yoktur. Her süre için başlangıç olayı ayrıca kontrol edilmelidir.

İki önemli ayrıntı vardır. Kişi başka bir nedenle zaten tutukluysa, 38(7). madde uzatma süresini geçici tutuklama kararının verildiği tarihten başlatır. Belgeler Mahkemenin belirlediği süre içinde gelmezse geçici tutukluluk sona ermelidir; ancak dava mutlaka sona ermez. 54. madde, süre kaçırılmış olsa bile Mahkemenin iade işlemlerini yürütmeye karar vermesine izin verir; 38(6). madde de talep daha sonra gelirse sonraki iade işlemlerine olanak tanır. Süre dolduğu için serbest bırakıldıktan sonra 38(8). madde uyarınca yeniden geçici tutuklama kararı verilemez; ancak resmî talep üzerine 39. maddedeki gerekçeler varsa iade tutukluluğu kararı verilebilir.

Talepte bulunan devlet neyi kanıtlamalı ve hangi belgeler önemlidir?

33. madde, ceza kovuşturması veya kesinleşmiş hapis cezasının infazı için iadeye izin verir. Fiil her iki devlette de suç olmalıdır (çifte suçluluk). Kovuşturma amacıyla iade için fiilin her iki hukuk sisteminde en az bir yıl hapis cezasını gerektirmesi gerekir; cezanın infazı için kesinleşmiş cezanın veya kalan sürenin en az dört ayı bulunmalıdır. Uygulanabilir anlaşma da kontrol edilmelidir.

34. madde; vatandaşlık, talep anındaki iltica durumu, Bosna-Hersek veya vatandaşlarıyla bölgesel bağlantılar, zamanaşımı, önceki iç yargılamalar, kimlik ve deliller gibi konuları kapsar. Siyasi veya askerî suçlar, ayrımcı kovuşturma veya cezalandırma ve talepte bulunan devlet ölüm cezasının verilmeyeceğini veya infaz edilmeyeceğini garanti etmedikçe ölüm cezası öngören suçlar da düzenlenir. Ayrıntılı ret gerekçeleri iadeyi durdurmaya ilişkin ayrı rehberde ele alınır.

Uygulanabilir anlaşma aksini öngörmedikçe 35. madde şunları gerektirir:

• kesin tanım, fotoğraf veya parmak izi gibi kimliği belirlemeye yarayan güvenilir bilgiler ve vatandaşlık bilgileri;
• talepte bulunan devletin ceza hukukundaki ilgili hükümler;
• kovuşturma amacıyla, fiili ve kişiyi açıklayan ve destekleyici delilleri içeren iddianamenin, yakalama emrinin veya eşdeğer kararın aslı ya da onaylı örneği;
• cezanın infazı amacıyla hükmün aslı veya onaylı örneği ve verilen ya da kalan ceza süresine ilişkin bilgi;
• uluslararası anlaşma aksini öngörmedikçe talebin ve belgelerin Bosna-Hersek’in resmî dillerinden birine onaylı çevirisi.

Pasaport ile yakalama emri farklı kişileri gösteriyorsa bu uyuşmazlığı avukata bildirin. Suç adının çevrilmesi tek başına çifte suçluluğu değerlendirmek için yeterli değildir; iddia edilen fiiller ve iki devletin ceza hükümleri önemlidir.

Kişi Bosna-Hersek vatandaşıysa veya çifte vatandaşlığı varsa ne olur?

34(a) ve 40. maddeler, bir antlaşma kendi vatandaşlarının iadesine izin vermedikçe, Bosna-Hersek vatandaşlarının iadesini genel olarak engeller. Vatandaşlık tespit edilirse 40. madde, talepte bulunan devletin INTERPOL kanalı ve INTERPOL Genel Sekreterliği üzerinden bildirim yapılmasını öngörür. Talepte bulunan devlete, kovuşturmanın Bosna-Hersek’in yetkili makamlarına devrini talep edebileceği de bildirilebilir.

Vatandaşlık belgesi, kimlik belgeleri ve vatandaşlığın değişmesi veya yeniden kazanılmasına ilişkin kayıtları sunun. İkinci pasaport sorunu tek başına çözmez; anlaşma ve istisnalar kontrol edilmelidir. Mahkeme daha sonra daha önce belirlenmemiş Bosna-Hersek vatandaşlığını tespit ederse 40(5). madde, yerel makamlar kovuşturmayı devralamıyorsa ve başka bir hukuki devir dayanağı yoksa derhâl serbest bırakmayı öngörür. EAW otomatik bir istisna yaratmaz.

Bu istisnanın pratik önemi vardır. Adalet Bakanlığının ikili anlaşmalar sicili; Hırvatistan (6 Mart 2014’te yürürlüğe girdi), Karadağ (30 Haziran 2015), Kuzey Makedonya (10 Ocak 2007; 30 Temmuz 2014’te yürürlüğe giren değişikliklerle), Sırbistan (2 Aralık 2014) ve Slovenya (18 Şubat 2006) ile iade anlaşmalarını listeler. 40. madde vatandaşlık kuralına antlaşmayla istisna getirilebileceğini açıkça kabul eder; bu nedenle somut olayda 34(a) maddesinin kapsamını belirlemeden önce talepte bulunan devlet ve uygulanacak antlaşma tespit edilmelidir. Antlaşma metnini, değişiklikleri, kapsanan suçları ve zamansal kapsamı kontrol edin; iç hukuk yasağının veya antlaşma istisnasının her suç ya da tarih için geçerli olduğunu varsaymayın.

INTERPOL Kırmızı Bülteni, iadenin onaylandığı anlamına gelir mi?

Hayır. Uluslararası yakalama emri veya INTERPOL bildirimi polis işlemlerini başlatabilir, ancak ne Mahkemenin yasal koşullara ilişkin tespiti ne de Bakanın nihai kararıdır. Bildirimin ve yakalamanın ayrıntılarını alın; uyarıyı resmî iade talebinden ve delillerden ayırın. INTERPOL Kırmızı Bülteninin nasıl kontrol edileceğine ve Kırmızı Bültenler, difüzyonlar ve CCF taleplerine ilişkin rehbere bakın.

Kişi basitleştirilmiş iadeye rıza gösterebilir mi?

52. madde, aranan kişinin tam iade yargılaması yürütülmeden basitleştirilmiş usulle teslimine rıza göstermesine izin verir. Ön inceleme hâkimi bu seçeneği ve sonuçlarını açıklamalıdır. Mahkeme rızayı ve varsa özellik kuralından feragati tutanağa geçirir; tutanakta kişinin Bosna-Hersek vatandaşı olmadığı belirtilmeli ve kişi tarafından imzalanmalıdır. 52(4). maddeye göre rıza ve feragat iç hukuk uyarınca geri alınamaz. Antlaşmalar Ofisi, Üçüncü Ek Protokol’ün 4(5). maddesi kapsamında Bosna-Hersek’in geri almaya izin veren bir beyanını listelememektedir. Protokol iki devlet arasında uygulanıyorsa rıza gönüllü ve bilinçli olmalı; gerektiğinde avukat ve tercüman hakkı bulunmalıdır. Anlaşmayı ve beyanları kontrol edin.

Basitleştirilmiş usulde resmî talep gerekmeyebilir: Mahkeme tutanağı Bakanlığa gönderir ve Bakan karar verir. 52(6). madde sonraki tutukluluk için iade tutukluluğu kurallarını uygular; (7). fıkra basitleştirilmiş usule olağan iade ile aynı hukuki sonuçları ve koşulları verir. Teslime rıza ile özellik kuralından feragat ayrı seçimlerdir. Özellik kuralı, sonraki kovuşturmayı genellikle teslimin verildiği fiillerle sınırlar. 48. madde ayrıca önceki suçları, ölüm cezası dahil daha ağır cezayı, gıyapta mahkûmiyet sonrası yeniden yargılamayı ve üçüncü devlete yeniden teslimi düzenler. 52. madde feragate izin verirken 48. madde Bakan kararının koşullarını sıraladığından, feragatin etkisi uygulanabilir anlaşma ve somut karar ışığında kontrol edilmelidir; tüm sınırlamaları ortadan kaldırdığı varsayılmamalıdır. İmzalamadan önce hukuki görüş alın.

Birden fazla devlet kişiyi talep ederse veya teslim ertelenirse ne olur?

47 ve 49. maddeler, Bosna-Hersek’te ceza yargılaması veya hapis cezası devam ediyorsa ya da aynı kişi için birden fazla devlet talepte bulunuyorsa önemlidir. Bakan, kişi Bosna-Hersek’te yargılanırken veya cezasını çekerken teslimi erteleyebilir. Acil usul işlemleri için geçici teslim ancak ülke içindeki yargılamaya zarar vermeyecekse ve talepte bulunan devlet kişinin tutukluluğunun sürdürülmesini ve Mahkemenin önerisi üzerine Bakanın belirlediği tarihte geri gönderilmesini garanti ederse mümkündür. Birden fazla talepte Bakan; suçların ağırlığını ve işlendiği yeri, taleplerin tarihlerini, vatandaşlığı, topluma yeniden kazandırılma olasılığını ve sonraki iadeyi dikkate alır. Aynı veya benzer suçlarda, ayrı ayrı değerlendirildiğinde 33. maddedeki ceza eşiklerine ulaşmayan fiiller için de iade kararı verilebilir. 50. madde uyarınca talepte bulunan devlet, Bosna-Hersek’in rızası ve kanuni usul olmadan kişiyi üçüncü bir devlete teslim edemez. 53. madde, kişinin talepte bulunan devlette kovuşturmadan veya cezanın infazından kaçtıktan sonra Bosna-Hersek’e dönmesi hâlinde yenilenen taleple yeniden iadeye izin verir; yeni talep gerekir ancak destekleyici belgelerin yeniden sunulması gerekmez. Bosna-Hersek üzerinden transit ayrı bir anlaşma konusudur: Avrupa İade Sözleşmesi’nin 21. maddesi ilgili devletler arasında uygulanıyorsa transit talebi ve anlaşma koşulları kontrol edilmelidir. Transit izni, Bosna-Hersek’ten iade kararı anlamına gelmez.

İade avukatı her aşamada ne yapar?

Başlangıçta avukat uygulanabilir anlaşmayı belirler, tutukluluk kararlarını ve mevcut talep belgelerini alır, yakalama emrindeki kimlik bilgilerini kontrol eder, çevirileri düzenler ve yakalama, duruşma ve karar tarihlerini kaydeder. Tutukluluğun hukuka uygunluğu ve süresi, iade talebinin esası dışında ayrıca değerlendirilmelidir.

Mahkeme aşamasında avukat 35. maddedeki belgeleri, çifte suçluluğu ve 33. madde eşiklerini, vatandaşlığı, iltica durumunu, Bosna-Hersek’teki bağlantılı işlemleri ve anlaşma koşullarını kontrol eder. Tercüman ve tıbbi ihtiyaçlar kaydedilmeli; kişiye tutukluluk duruşması, Mahkemenin hukuki değerlendirmesi ve Bakanın kararı arasındaki fark açıklanmalıdır.

Teslimden önce avukat Bakanın kararını, anlaşma koşullarını ve 51. madde takvimini kontrol eder. 55. madde uyarınca, 34. madde kapsamındaki bir durum Mahkemenin kesin kararından sonra fakat Bakan karar vermeden önce değişirse dosya yeni işlem için Mahkemeye döner. Durum Bakanın kararından sonra fakat teslimden önce değişirse Bakan kararını geri almalı ve dosyayı yeniden Mahkemeye göndermelidir. Yeni bir belge teslimi kendiliğinden durdurmaz; hukuki önemi değerlendirilmelidir.

Varsayımsal örnek: Yabancı bir vatandaş Saraybosna’da uluslararası yakalama emriyle yakalanır, ancak tam iade talebi henüz gelmemiştir. Avukat tutukluluğun başlangıç tarihini kaydeder, hâkim kararını alır ve 38. madde uyarınca toplam 40 günlük üst sınır içinde Mahkemenin talep ve belgeler için belirlediği süreyi kontrol eder. Belgeler gelmezse geçici tutukluluk sona ermelidir; avukat ayrıca 54. maddeyi ve sonraki işlem veya yeni tutukluluk kararı olasılığını inceler. Geçici tutukluluktan salıverilme, iade koşullarının karşılanıp karşılanmadığını tek başına belirlemez.

Kişi ve ailesi şimdi neleri hazırlamalı?

• Yakalama tutanağı, tutukluluk kararı, mahkeme bildirimleri ve her belgenin alındığı tarih.
• Tüm pasaportlar, kimlik belgeleri, vatandaşlık belgeleri ve isim yazımındaki farklılıkları açıklayan kayıtlar.
• Yabancı yakalama emri, iddianame, hüküm, kalan cezanın hesabı ve mevcut çeviriler.
• Bosna-Hersek’teki mevcut veya önceki iltica başvurusunun kanıtı, başvuru tarihi ve alınan kararlar.
• Bosna-Hersek’teki bağlantılı dava, soruşturma, ceza veya kesin karar bilgileri.
• Tutukluluk veya güvenli nakil açısından önemli tıbbi belgeler ya da acil tedavi bilgileri.
• Güvenilir bir aile irtibatı ve talepte bulunan devlette görevlendirilmiş avukatın iletişim bilgileri.

Dosya tamamlanana kadar avukata başvurmayı ertelemeyin. Mevcut belgeleri paylaşın, eksikleri belirtin ve asılları saklayın. Yabancı avukat Bosna-Hersek’teki avukatla koordinasyon kurabilir; ancak yerel işlemler ve kısa süreler, yargılamanın içinde zamanında harekete geçmeyi gerektirir.

Mahkeme kararından sonra hangi başvuru veya insan hakları yolu bulunabilir?

Olumlu yargısal tespit için kanuni bir itiraz yolu vardır; olumsuz tespit ise 45. madde uyarınca ayrı olarak incelenir. 46(2). madde, Bakanın nihai kararına itiraz edilemeyeceğini ve idari yargıda dava konusu yapılamayacağını belirtir. Anayasa şikâyeti veya Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru, kabul edilebilirlik ve iç hukuk yollarının tüketilmesi bakımından ayrı değerlendirme gerektirir; bunların teslimi otomatik olarak durdurduğu varsayılmamalıdır. Ayrıntılı ret gerekçeleri, itiraz süreleri ve geçici tedbirler başvuru yollarına ilişkin ayrı rehberde ele alınır. İade, göç hukuku kapsamındaki uzaklaştırma veya sınır dışı işleminden farklıdır; bkz. iade ve sınır dışı etme karşılaştırması.

Tüm süreç ne kadar sürer?

Atıf yapılan hükümler başlangıçtan sona kadar tek bir süre belirlemez. Süre; talebe, anlaşmaya, tutukluluğa, incelemeye ve Bakanın kararına bağlıdır. Başlıca süreler, geçici tutukluluk için toplam 40 güne kadar, 39. madde kapsamında iade tutukluluğu için en fazla altı ay, olumlu tespitin tebliğinden itibaren itiraz için üç gün ve 51. maddedeki teslim süreleridir. Tüm kararları saklayın ve alındıkları tarihleri kaydedin.

Site ekibi, yerel avukatlarla sınır ötesi savunmayı koordine eder. Bir dosyayı görüşmek için iletişim formunu kullanın.