Ukrayna’dan İade: Süreç ve Avukatın Görevleri

Ukrayna'da iadeye hangi kurum karar verir?

Ukrayna Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (Кримінальний процесуальний кодекс України, CMK) 573–594. maddelerini kapsayan 44. bölümü uygulanır. Kanun'un 574. maddesine göre yetki, kişinin hangi şehirde yakalandığına veya uyruğuna değil, talep eden ülkedeki ceza işleminin aşamasına bağlıdır. Офіс Генерального прокурора, yani Başsavcılık Ofisi, hazırlık soruşturmasından; Міністерство юстиції України, yani Adalet Bakanlığı, kovuşturma ve hükmün infazından sorumludur. 590. madde uyarınca iadeye veya talebin reddine merkezî makam başkanı ya da yetkilendirdiği görevli karar verir.

Bölgesel savcılık, merkezî makamın talimatıyla iade incelemesini yapabilir ancak nihai kararı veren makam haline gelmez. Слідчий суддя, yerel mahkemedeki soruşturma hâkimi, kanunda kendisine bırakılan tutuklama ve olağan iade kararının yargısal denetimi konularında görev yapar. 591. maddede yetkili mahkeme tutuklu kişi açısından tutukluluk yerine; özgürlüğü kısıtlamayan önlem altında bulunan kişi açısından merkezî makamın bulunduğu yere bağlanmıştır. INTERPOL Kırmızı Bülteni tek başına iade kararı değildir. İlk aşamada Ukrayna dosya numarası, talep eden devlet ve talebin soruşturma, duruşma veya kesin hükmün infazı için mi yapıldığı öğrenilmelidir.

Hangi kanun ve antlaşmalar iade talebini belirler?

Ukrayna Avrupa Birliği üyesi değildir. Bu nedenle Avrupa Tutuklama Müzekkeresi Ukrayna'dan Polonya'ya, Almanya'ya veya başka bir AB devletine teslim için geçerli mekanizma değildir. İdari sınır dışı etme de cezai iade ile aynı işlem sayılamaz. 1957 Sözleşmesi'ne ilişkin Ukrayna çekinceleri, özellikle sağlık ve ceza eşiğiyle ilgili olanlar, Avrupa Konseyi Antlaşmalar Ofisi kayıtlarından incelenmelidir. Ukrayna'nın Nisan 2022'de Rus saldırısı ve sıkıyönetim koşulları nedeniyle bazı sözleşme yükümlülüklerinin eksiksiz yerine getirilemeyeceğine ilişkin bildirimi bütün iadelerin kendiliğinden durduğu anlamına gelmez.

1993 tarihli Minsk Adli Yardımlaşma Sözleşmesi'ne dayanan talepler için Ukrayna'ya özgü bir antlaşma denetimi gerekir. 1 Aralık 2022 tarihli 2783-IX sayılı Kanun, Sözleşme ve Protokol'ün Rusya ve Belarus ile ilişkilerde uygulanmasını askıya almıştır; bu belgeler genel olarak 29 Aralık 2023'te Ukrayna bakımından yürürlükten çıkmıştır. Ukrayna Yüksek Mahkemesi, 6 Aralık 2023 tarihli 757/12448/22-к sayılı kararında Rusya'nın talebi üzerine verilmiş bir iade kararının iptalini onamıştır; çünkü somut talep askıya alınan Minsk Sözleşmesi'ne dayanıyordu. Savcının sonradan 1957 Avrupa Suçluların İadesi Sözleşmesi'ne dayanması, talebin dayanağını geriye dönük olarak değiştirmedi. Avukat asıl talebi ve belirtilen antlaşmayı incelemelidir; bu durum bu devletlerden gelen her talebin otomatik reddi anlamına gelmez.

Yabancı arama kaydı nedeniyle yakalanınca ne olur?

İlk yakalama 582. maddede düzenlenir. Maddenin altıncı fıkrasına göre yakalanan kişi, fiilî yakalanma anından itibaren 60 saat içinde geçici veya iade tutuklaması talebinin değerlendirilmesi için soruşturma hâkiminin önüne çıkarılmazsa ya da iadeyi engelleyen bir durum saptanırsa derhâl serbest bırakılmalıdır. Bu nedenle yakalamanın gerçek saati kayda geçirilmelidir. 583. maddede geçici tutuklama talebini karara bağlamak için öngörülen 72 saatlik üst süre farklıdır; 60 saatlik hâkim önüne çıkarılma zorunluluğuyla birleştirilmemelidir.

Resmî yabancı iade talebi henüz ulaşmamışsa savcı, yakalama yerindeki yetkili soruşturma hâkiminden тимчасовий арешт, geçici tutuklama, isteyebilir. 583. madde bu tedbiri kural olarak en çok 40 gün ile sınırlar; geçerli uluslararası antlaşma farklı bir süre belirleyebilir. Talep bu üst süre içinde gelmezse kişi söz konusu tutukluluktan serbest bırakılır. Ancak dava tamamen ortadan kalkmaz: 583. maddenin sekizinci fıkrası, resmî talep sonradan ulaştığında yeniden iade tutuklaması talep edilmesine izin verir.

Resmî talep ulaştığında merkezî makamın talimatı üzerine savcı, kişinin tutulduğu yerdeki soruşturma hâkiminden 584. madde uyarınca екстрадиційний арешт, iade amacıyla tutuklama, talep eder. Bu iki tedbirin başlangıç olayları ve yasal dayanakları ayrıdır. Avukat kimliği, vatandaşlık belgelerini, yabancı talebin gerçekten hangi gün geldiğini, antlaşmayı, evrakın tercümesini, duruşmada tercüman desteğini ve hâkimin yetkisini kontrol etmelidir. Yabancı yakalama emri Ukrayna makamlarının kararları olmadan otomatik teslim sonucunu doğurmaz.

İade tutukluluğu ne kadar sürebilir, alternatif önlem var mı?

584. maddenin onuncu fıkrası, iade tutuklamasını kararın verilmesi ve fiilî teslim için gereken süreyle sınırlar; mutlak üst sınır 12 aydır. Bu, herkesin on iki ay cezaevinde kalacağı anlamına gelmez. Soruşturma hâkimi, savcının başvurusu üzerine en az iki ayda bir tutukluluğun devamını gerektiren nedenleri inceler (584/11). Tutuklu veya müdafii serbest bırakılma başvurusu yapabilir; 584/12 kapsamında bu inceleme ayda bir defadan sık yürütülmez. Her kararın, tutukluluk başlangıcının ve inceleme tarihlerinin belgelenmesi gerekir.

585. madde, kaçmayı önlemeye ve muhtemel teslime imkân sağlamaya yeterli güvenceler varsa tutuklama dışında bir koruma tedbirine izin verir. Bu, kendiliğinden kefaletle tahliye hakkı değildir. Doğrulanabilir ikametgâh, aile bağları, çalışma, sağlık gereksinimi ve önceki yükümlülüklere uyum hâkime sunulabilir. Tutuklama denetimi merkezî makamın nihai iade kararına karşı başvurudan ayrıdır. AİHM, Baz/Ukrayna davasında (40962/13, 5 Kasım 2020), zamanaşımı nedeniyle iade artık mümkün olmadığı hâlde 15–30 Ağustos 2013 arasında tutukluluğun sürdürülmesini Sözleşme'nin 5/1. maddesine aykırı buldu. Bekleyen bir koruma başvurusu tek başına önceki tutukluluğu hukuka aykırı kılmamıştır.

Bir tutuklama kararına karşı kanun yolu ile merkezî makamın iade kararının 591. madde uyarınca yargısal denetimi farklı süreçlerdir. Yüksek Mahkemenin resmî 2018–2025 içtihat derlemesinde yer alan 31 Ağustos 2023 tarihli 947/23713/22 sayılı kararına göre iade amacıyla konutta tutma tedbirinin reddi, 309. maddedeki genel listeye dayanılarak ayrıca istinaf edilemez. 583–584. maddeler belirli geçici ve iade tutuklaması kararları için; 591. madde ise orada belirtilen kararlar için kanun yolu öngörür. Her ara karar istinafa açık değildir. Müdafi, kararın tam türünü ve başvuru hakkını tanıyan kanun hükmünü belirlemelidir.

Resmî talep geldikten sonra işlem hangi aşamalardan geçer?

587. maddeye göre iade incelemesinde hukuki engeller, yabancı evrakın yeterliliği ve antlaşma koşulları değerlendirilir. İnceleme için öngörülen 60 gün merkezî makamca uzatılabilir. 590. madde kararın kişiye bildirilmesini gerektirir. Olağan olumlu iade kararına karşı 10 gün içinde mahkemeye başvurulmazsa fiilî teslim düzenlenebilir. 591. madde uyarınca başvuru yapıldığında soruşturma hâkimi, başvurunun mahkemeye ulaşmasından itibaren beş gün içinde incelemelidir; kararına karşı istinaf yolu vardır. Bu sürelerin hiçbiri bütün iade sürecinin tek ve ortak süresi değildir.

Ukrayna kendi vatandaşlarını iade eder mi?

Hayır. Ukrayna Anayasası'nın 25. maddesi ve CMK 589/1(1) hükmü, Ukrayna vatandaşlarının yabancı devlete iadesini yasaklar. Yabancı pasaportun ayrıca bulunması Ukrayna vatandaşlığını kendiliğinden sona erdirmez. Vatandaşlığın karar tarihindeki durumu resmî belgelerle kanıtlanmalıdır; doğum yeri ve konuşulan dil tek başına yeterli değildir. Yabancılar ve vatansız kişiler açısından ise yürürlükteki antlaşma ve diğer koruyucu hükümler incelenir. CMK 590/4'e göre mültecilik veya ikincil koruma başvurusu ya da ilgili itirazları kesin olarak sonuçlanmadan iade kararı verilemez. Bununla birlikte başvurunun beklemede olması tek başına otomatik tutukluluktan tahliye nedeni değildir.

Basitleştirilmiş iadeye rıza vermek ne sonuç doğurur?

588. madde yazılı rızaya dayanan ayrı bir usul öngörür. Rıza avukatın katılımıyla verilmeli ve soruşturma hâkimi tarafından onaylanmalıdır. İadeye rıza ile hususilik ilkesinden feragat birbirinden ayrı iradelerdir. Hususilik, antlaşmadaki istisnalar saklı kalmak üzere, teslimden önce işlenen başka fiiller nedeniyle talep eden ülkedeki kovuşturmayı sınırlar. Feragat bu korumayı değiştirir ve yalnızca iadeye rızadan çıkarılamaz. Hâkim onayından önce rıza veya önerilen feragat geri alınabilir; onaylandıktan sonra aynı yolla geri alınamaz.

Basitleştirilmiş usulde tam olağan inceleme yapılmadan karar verilebilir. Güncel 588/8 uyarınca merkezî makam, hâkimin onay kararıyla kanunda öngörülen yabancı bilgiler kendisine ulaştıktan sonra beş iş günü içinde karar verir. Daha eski resmî açıklamalarda geçen üç gün güncel hükümle karıştırılmamalıdır. Teslim, kararın yabancı makama bildirilmesinden itibaren normalde on iş günü içinde yapılır ve 30 güne kadar uzatılabilir. 592. maddedeki erteleme burada uygulanmaz. Basitleştirilmiş karar kesindir ve 591. maddedeki olağan itiraz yoluna tabi değildir. Bu yüzden hukukî danışmanlık rızanın onayından önce alınmalıdır. Rıza verilmemesi yabancı suçlamayı kabul etmek anlamına gelmez.

Ukrayna'da başka dava veya ciddi sağlık sorunu varsa ne olur?

592. madde, kişinin Ukrayna'da başka bir suç nedeniyle yargılanması ya da ceza çekmesi veya ağır hastalık sebebiyle naklin sağlığa zarar vermesi hâlinde merkezî makama fiilî teslimi erteleme yetkisi tanır. Erteleme iadeyi reddetmek veya yabancı talebi ortadan kaldırmak değildir; geçici teslim usulünden de ayrıdır. Savunma, Ukrayna dosyasını veya naklin riskini açıklayan güncel sağlık raporlarını sunmalıdır. Olağan teslimde 593. madde kararlaştırılmış teslim tarihinden itibaren 15 günlük süre öngörür; kanuni şartlarla bu süre 30 güne uzatılabilir. Uzatılmış üst süre geçerse kişi tutukluluktan salıverilmelidir, ancak yabancı iade talebi kendiliğinden tamamen ortadan kalkmış olmaz.

İade avukatı her aşamada hangi işleri yapar?

Yakalamadan hemen sonra avukat gerçek gözaltı veya tutukluluk yerini bulur, müvekkiliyle gizli görüşmeyi sağlar, gerekli tercümanı ve tutanağı talep eder, yabancı devleti ve kesin yakalama saatini saptar. 581. madde, yabancı suçlamayı öğrenme ve müdafiden yararlanma başta olmak üzere usuli haklar tanır. İlk hâkimlik incelemesinde yetkiyi, tutuklamanın hukuki nedenini, vatandaşlığı, tercümeleri, sağlık koşullarını ve tutuklama dışı önlem imkânlarını değerlendirir. İade incelemesi sırasında doğru merkezî makama güvenilir evrak sunar, süre uzatmalarını izler ve yabancı ülkedeki avukatla suçlamaların kapsamını ve hükmün kesinliğini görüşür.

Basitleştirilmiş usulden önce hususilikten feragatin sonuçlarını ayrıca açıklar. Olağan karar 591. maddeye göre önce soruşturma hâkimi önünde denetlenir, ardından istinaf gündeme gelir. Temyiz niteliğindeki kasasyon başvurusu sınırlıdır: 591/7 yalnızca belirli koşullarda savcıya bu yetkiyi tanır. Ukrayna Yüksek Mahkemesinin 26 Haziran 2023 tarihli, 757/13184/22-к sayılı kararına ilişkin resmî içtihat özeti bu sınırı doğrular; o olayda tıbbi nakil risklerinin yeterince araştırılmamasını da ele alır. Ret nedenlerinin ve başvuru yollarının ayrıntıları Ukrayna'dan iadeye nasıl karşı çıkılır sayfasındadır. 591/4 uyarınca Ukraynalı hâkim yabancı suçun işlendiğini yeniden yargılayamaz.

Aynı olayda henüz kesin olarak karara bağlanmamış koruma başvurusunun da somut biçimde değerlendirilmesi gerekiyordu. Bu inceleme zorunluluğu, sırf koruma başvurusu yapıldığı için her iade tutukluluğunun kendiliğinden sona ereceği anlamına gelmez.

Aile hangi belgeleri hazırlamalıdır?

Varsayımsal örnek: Gürcistan vatandaşı bir kişi, yabancı arama kaydı üzerine Lviv'de yakalanıyor. Ailesi savcının onu hemen uçakla teslim edebileceğini düşünüyor. Önce resmî iade talebinin gelip gelmediği, 582 ve 583. maddelerdeki saat ve gün sınırlamaları, yabancı işlemin aşamasına göre hangi merkezî makamın yetkili olduğu ve tutuklama dışı önlem olanağı incelenmelidir. Talep geldikten sonra 584. maddedeki iade tutuklaması ile 587. maddedeki idari inceleme ayrı ayrı uygulanır. Aile, tek bir hayalî “40 günlük iade süresine” değil gerçek mahkeme kararlarına dayanmalıdır.

Ekim 2026'da sıkıyönetimin etkisi nedir?

Ukrayna Cumhurbaşkanının 596/2026 sayılı kararnamesi sıkıyönetimi 2 Ağustos 2026'dan başlayarak 90 gün uzattı. Ukrayna'nın Nisan 2022'de Avrupa Konseyine yaptığı bildirim, Rus saldırısı sürerken belirli uluslararası yükümlülüklerin tam olarak yerine getirilmesinin garanti edilemediğini belirtir. Bu durum naklin güvenliğini ve fiilen gerçekleştirilip gerçekleştirilemeyeceğini kontrol etmeyi gerekli kılar; ancak her iadenin durduğu veya kesin bir teslim gününün bulunduğu sonucunu doğurmaz. Yetkili merkezî makam, hâkim, sözleşme ve dosyadaki gerçek kararlar belirlenmelidir.

Genel uluslararası prosedür talep aşamasından nihai karara kadar iade rehberinde açıklanır. Yerel mahkemeler için Kyiv ve Lviv sayfalarına bakılabilir. Site ekibi, ilgili ülkede yetkili yerel avukatlarla sınır ötesi savunma koordinasyonu sağlayabilir: gizli başvuru gönderin.