Ukrayna’dan iadeyi durdurmak: ret nedenleri, itirazlar ve süreler

İade kararına itiraz, iade amacıyla tutukluluğun incelenmesi, INTERPOL verilerine itiraz ve uluslararası acil tedbir başvurusu birbirinden farklı yollardır. INTERPOL Kırmızı Bülteni tek başına Ukrayna'da iade emri değildir. Bu sayfa ret sebepleri ve hukuk yollarını ele alır; işlemlerin genel sırası için Ukrayna'dan iade süreci rehberine bakılabilir.

İade talebini hangi Ukrayna makamı reddedebilir?

CMK'nın 574. maddesi merkezi makamların görevlerini ayırır. Офіс Генерального прокурора (Ukrayna Başsavcılığı) genellikle yabancı soruşturma aşamasına ilişkin taleplerle ilgilenir. Міністерство юстиції України (Ukrayna Adalet Bakanlığı) ise yargılama ve hükümlü cezasının infazına yönelik taleplerde yetkilidir. Yerel savcı iade incelemesi veya tutuklama talebinde rol oynasa da nihai iade kararını veren merkezi makam her dosyada aynı değildir.

Savunma önce dosya numarasını, talep eden devleti, isnat edilen eylemleri, dayanak uluslararası anlaşmayı, yabancı talebin kendisini ve Ukrayna'da verilen bütün kararları edinmelidir. Geçici yakalama, soruşturma hâkiminin verdiği iade tutukluluğu kararı, merkezi makamın iade kararı ve bu kararın yargısal denetimi dört ayrı işlemdir. Her belgenin düzenleme ve tebliğ tarihi ile başvuru yolu ayrı ayrı kaydedilmelidir.

Varsayımsal örnek: Gürcistan'ın mali suç soruşturması nedeniyle bir Gürcistan vatandaşı Odesa'da yakalanmıştır. Ukraynalı soruşturma hâkimi tutukluluğu incelerken, Başsavcılık iadenin reddine ilişkin savunmayı değerlendirir. Talep kesinleşmiş yabancı mahkûmiyetin infazına ilişkinse merkezi makam Adalet Bakanlığı olabilir. Yabancı tutuklama kararı veya INTERPOL kaydı Ukrayna'nın kişi teslim etmesi için tek başına yeterli değildir.

CMK 589. maddede hangi zorunlu ret nedenleri bulunuyor?

589. maddenin birinci fıkrası iadenin reddedileceği belirli hâlleri düzenler. Savunma, ilgili bendi dosyadaki belge ve somut vakayla ilişkilendirmelidir. Yabancı suçlamaların haksız olduğu yönünde genel bir iddia yeterli değildir. İkinci fıkradaki koruma statüleri için kanunun öngördüğü koşullar ve uluslararası anlaşma istisnaları ayrıca değerlendirilir.

İadenin reddi yabancı ceza davasını sona erdirmez. 589. maddenin üçüncü fıkrası, ret sebebinin Ukrayna'daki cezai işlemleri engellemediği bazı durumlarda Ukrayna'da soruşturma yürütülmesine imkân tanır. Bu nedenle ret kararı aklanma veya üçüncü ülkeler üzerinden serbest seyahat garantisi değildir. Kimlik karışıklığı belgelenmelidir; ancak Ukraynalı hâkim yabancı davadaki suçluluğu yeniden yargılayan bir mahkeme gibi hareket etmez.

Sığınma başvurusu veya sağlık durumu iadeyi nasıl etkiler?

CMK 590(4), mülteci statüsü ya da kanunda belirtilen başka bir uluslararası koruma talebi veya ret kararına karşı başvuru kesin olarak sonuçlanmadığı sürece merkezi makamın iade kararı vermesini yasaklar. Bu düzenleme başvurunun kendiliğinden kabul edildiği veya tutukluluğun otomatik sona erdiği anlamına gelmez. Tarihli başvuru örneği, teslim alındı belgesi, Ukrayna göç makamının yazışmaları, ret kararları ve devam eden itirazlar korunmalıdır. Koruma başvurusuna ilişkin gizli bilgiler hukuka aykırı biçimde talep eden devlete verilmemelidir.

Ukrayna Yüksek Mahkemesi Ceza Temyiz Dairesi 23 Mart 2023 tarihli 757/56198/21-k sayılı dosyada, idari kayıt tartışmasına rağmen iade kararından önce gerçekten yapılmış bir koruma başvurusunun hukuki önemini kabul etmiştir. Esas olan başvurunun yapıldığı tarihin ispatıdır. Teslim kaşesi, elektronik makbuz ve kurum yazışmaları saklanmalı; belgelenemeyen bir başvuru tarihi ileri sürülmemelidir.

Yüksek Mahkemenin 26 Haziran 2023 tarihli 757/13184/22-k sayılı kararı, kişinin sağlık durumunun ve transferin güvenliğinin yeterince incelenmemesi ile uluslararası koruma başvurusundaki gelişmeler üzerinde durur. Her hastalık otomatik iade yasağı oluşturmaz. Tıbbi rapor hastalığı, sevk yolculuğunun gerçek riskini, zorunlu tedaviyi ve varış yerindeki bakım olanaklarını açıklamalıdır; makamın önceki karar tarihinde ne bildiği de önemlidir.

Ukrayna'nın ayrıca 1957 Avrupa Suçluların İadesi Sözleşmesi'nin 1. maddesine bir çekincesi vardır: kişinin sağlığına zarar vermeden iade edilmesi mümkün değilse iadeyi reddetme hakkını saklı tutmuştur. Bu, her teşhis için otomatik yasak değil, uygulanabilir sözleşmeye ve somut kanıta dayanan muhtemel bir itirazdır. Sözleşmenin iki devlet arasında geçerli olduğu doğrulanmalıdır. Ukrayna'nın 2. maddeye ilişkin beyanı da azami hapis cezası bakımından en az bir yıl eşiği öngörür; bu sözleşmesel koşul CMK 589(1)(2)'den farklıdır.

İşkence, siyasi zulüm, ölüm cezası veya insanlık dışı cezaevi koşulları iddia ediliyorsa uygulanabilir antlaşma normu ile kişinin bireysel tehlikesi birlikte gösterilmelidir. Tehdit kayıtları, yabancı yargı belgeleri, bağımsız ülke raporları ve başvurucunun kişisel koşulları yararlıdır. Yalnızca hedef ülkenin genel sorunlarını anlatmak çoğu zaman yeterli olmaz.

Merkezi makamın iade kararına hangi mahkemede itiraz edilir?

CMK 591. madde uyarınca merkezi makamın iade kararı, kişinin tutulduğu yerdeki yetkili yerel mahkemenin слідчий суддя (soruşturma hâkimi) önünde itiraz edilebilir. Kişi hakkında tutuklama dışındaki bir koruma tedbiri uygulanıyorsa, ilgili merkezi makamın bulunduğu yer mahkemesinin soruşturma hâkimi yetkili olabilir. İtiraz hakkı ilgili kişi, müdafii ve yasal temsilcisine aittir. Ceza infaz kurumu, tutuklunun yaptığı başvuruyu derhâl hâkime göndermelidir.

Hâkim iade kararının hukuka uygunluğunu inceler ve kanuni koşullar varsa iptal edebilir. Buna karşılık 591(4), yabancı suçlamadaki kusur ve suçluluk değerlendirmesini veya yabancı usul kararlarının esasını yeniden incelemeyi dışlar. Başvuru, ihlal edilen Ukrayna veya antlaşma kuralını, göz ardı edilen temel belgeyi ve bunun iadenin hukuka aykırılığına nasıl yol açtığını açıklamalıdır.

Soruşturma hâkiminin kararı, 591(6) uyarınca yer bakımından yetkili Ukrayna istinaf mahkemesine götürülebilir; kararın kesinleşmesi ve icrasına etkiler kanundaki koşullara bağlıdır. 591(7) uyarınca bundan sonraki sınırlı temyiz yolu yalnızca savcıya tanınmıştır: uluslararası antlaşmaların yanlış uygulanması ve iadenin iptalinin sonraki işlemleri engellemesi gibi özel şartlar gerekir. İadesi istenen kişi için olağan bir üçüncü derece esas incelemesi yoktur.

Başvuru öncesinde kişinin fiilen hangi kurumda tutulduğu ve savaş nedeniyle değişmiş olabilecek güncel yargı çevresi doğrulanmalıdır. Başkentteki pratik işlemler için Kyiv mahkemeleri rehberine bakılabilir; bütün itirazların Kyiv'de yapılacağı varsayılmamalıdır.

Ukrayna'da iade kararına karşı başvurunun başarılı olabilmesi için yabancı yakalama kararı ile Ukrayna merkezi makamının teslim kararını birbirinden ayırmak gerekir. İnceleme hâkimine yapılacak 591. madde başvurusunda Ukrayna kararının tamamı, tebliğ tarihi ve uygulanabilir ret nedenine ilişkin belgeler sunulmalıdır. Kişi tutukluysa ilk başvuru kural olarak tutulduğu yerin yetkili yerel mahkemesine yöneltilir; tutuklama dışı bir tedbir varsa merkezi makamın bulunduğu yerin yargı çevresi araştırılmalıdır. Hâkim, yabancı mahkemede kişinin suçlu olup olmadığına yeniden karar vermez. İncelediği konu, Ukrayna'daki iade kararının kanuna, uygulanabilir antlaşmaya ve insan hakları güvencelerine uygunluğudur. Sonraki istinaf ve sınırlı savcılık temyizi ayrı hukuki yollar olarak ele alınmalıdır.

Birbirine karıştırılmaması gereken dört süre

Yakalama, karar, tebliğ ve başvuru tarihlerini ayrı kaydedin; zarf, cezaevi teslim kaydı ve elektronik alındıları saklayın. İade kararının icrasına ilişkin süre, hâkimin itirazı inceleme süresi, istinaf süresi ve basitleştirilmiş iadede onayın geri alınabileceği zaman ayrı düzenlenmiştir.

588(8). madde, basitleştirilmiş iade için ayrı bir süre öngörür: Ukrayna merkezî makamı, hem muvafakati onaylayan soruşturma hâkimi kararını hem de talep eden devletin vermesi gereken bilgileri aldıktan sonra beş iş günü içinde karar verir. Bu makamın kararı aynı hükme göre kesindir ve itiraz edilemez. Bu süre, 591. madde uyarınca hâkimin şikâyeti incelemesi için öngörülen beş günlük süreden başlangıç ve amaç bakımından ayrıdır. Olağan iade kararına ilişkin itiraz, mahkemece onaylanmış muvafakati geri alma yolu değildir.

Hâkimin itirazı beş günde incelemesi, başvurunun beş gün içinde yapılması gerektiği anlamına gelmez. 590. maddedeki on günlük süre de bütün tutukluluk itirazlarını yönetmez. Hususilik kuralı iade sonrası başka fiillerden yargılama sınırlarıyla ilgilidir; bu kuraldan feragat basitleştirilmiş iadeye rızayla aynı şey değildir. Hâkim tarafından onaylanmış rıza sonradan keyfî biçimde geri alınamaz.

İade tutukluluğuna ayrıca nasıl itiraz edilir?

Ciddi bir iade ret sebebi, tutukluluğun kendiliğinden kalkmasını sağlamaz. Tersine, serbest bırakılma kararı yabancı talebi otomatik olarak iptal etmez. CMK 584. maddeye göre iade tutuklaması savcının istemi üzerine soruşturma hâkimince uygulanır. Savunma, tutukluluk şartlarının artık bulunmadığını veya daha hafif bir tedbirin yeterli olduğunu gösterebilir.

584. madde tutukluluk için azami 12 ay sınırı koyar. Bu süre içinde hâkim savcının başvurusu üzerine devam koşullarını en az iki ayda bir denetler; kişi veya müdafii tahliye nedenlerinin incelenmesini en fazla ayda bir isteyebilir. Tutukluluk kararları kanundaki koşullarla istinafa tabidir, ancak basitleştirilmiş iadeye rızayı onaylayan belirli kararlar bakımından istisnalar bulunur. Tahliye, kanuni koşullar varsa daha sonra teslim amacıyla yeniden tutuklamayı tamamen engellemez.

Ukrayna Yüksek Mahkemesi, iade amacıyla uygulanan bazı koruma tedbirlerine ilişkin itiraz yollarını da sınırlandırmıştır. Ceza Temyiz Mahkemesi, 31 Ağustos 2023 tarihli 947/23713/22 sayılı davada, 585. madde kapsamında iade için ev hapsi uygulanmasının reddine ilişkin soruşturma hâkimi kararına karşı istinaf yolunun bulunmadığına karar vermiştir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 44. bölümü, istinafa açık iade kararlarını özel olarak sayar; genel 309. madde bu listeyi genişletmez. Bu dava, savcının ev hapsi talebinin reddine ilişkin başvurusuydu; 591. madde kapsamında iade kararının olağan incelenmesi değildi. Beş günlük süreyi uygulamadan önce kararın 583, 584 veya 591. maddelerden hangisine girdiğini belirleyin.

Yakalama tutanağı, tutukluluk kararı, sağlık kayıtları, sabit ikamet ve alternatif tedbirleri destekleyen belgeler sağlanmalıdır. İlk işlem 583. madde kapsamındaki geçici yakalama ise onun daha kısa ve ayrı şartları ile ilgili antlaşma süreleri ayrıca incelenmelidir. 584. maddedeki on iki aylık üst sınır önceki her aşama için otomatik kural değildir.

Ukrayna Yüksek Mahkemesi kararları neyi gösteriyor?

23 Mart ve 26 Haziran 2023 kararları, koruma başvurusunun zamanında yapılmasının ve sağlık-transfer risklerinin gerçekten incelenmesinin önemini gösterir. Bu içtihatlar her sığınma başvurusunun veya her sağlık sorununun iadeyi kesinlikle durduracağını söylemez. Savunmanın somut başvuru tarihini, raporları ve makamın hukuk hatasını göstermesi gerekir. Yerel soruşturma hâkimi ve istinaf mahkemesi, Yüksek Mahkemenin ilgili hukuki görüşlerini somut olgularla karşılaştırmalıdır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Soldatenko/Ukrayna (2008) kararı, insan hakları tehlikesi ve o tarihte yürürlükteki eski tutukluluk sistemiyle ilgilidir. Sözleşme ilkeleri yararlı olabilir; fakat önceki Ukrayna tutuklama hükümleri güncel CMK 583-584 yerine kullanılamaz. Lehe görünen eski kararı sınırlandıran sonraki üst mahkeme içtihatları da araştırılmalıdır.

Talep eden devlet ve dayanak antlaşma neden sonucu değiştirir?

Ukrayna AB üyesi değildir ve AB ülkeleri arasındaki Avrupa Tutuklama Müzekkeresi sistemi Ukrayna'dan iadeye uygulanmaz. İncelenmesi gereken kaynaklar 1957 Avrupa Suçluların İadesi Sözleşmesi, geçerli ek protokoller, olası ikili antlaşmalar ve Ukrayna CMK hükümleridir. İki devletin de çekince ve beyanları kontrol edilmelidir; Ukrayna'nın sağlık çekincesi ve bir yıllık azami ceza şartı buna dahildir.

Rusya ve Belarus bakımından 1993 Minsk Sözleşmesi'ne ilişkin Ukrayna'nın 2022 tarihli askıya alma ve çekilme işlemleri göz ardı edilemez. Yüksek Mahkeme 6 Aralık 2023 tarihli 757/12448/22-k dosyasında, fiilen Minsk Sözleşmesi'ne dayanan bir iade kararının iptalinden sonra savcının temyizini reddetti; bu ilişkilerde askıya alma düzenlemesi 23 Aralık 2022 tarihinde yürürlüğe girmişti. Mahkeme, yabancı talebin gerçekte hangi anlaşmaya dayandığını inceledi. Bu karar, başka bir geçerli hukuki dayanak bulunup bulunmadığına bakmadan tüm Rus taleplerinin kendiliğinden reddi anlamına gelmez.

24 Şubat 2022'den beri süren sıkıyönetim koşulları risk değerlendirmesini ve bazı yerel mahkeme yetkilerini etkileyebilir, fakat bütün iade yükümlülükleri ile yargı yollarının otomatik olarak ortadan kalktığı varsayılamaz. Her hukuki itiraz güncel norm, yetkili mahkeme, daha sonraki emsal karar ve somut istenen sonuçla ilişkilendirilmelidir.

2023 Aralık tarihli Yüksek Mahkeme kararı, Rusya veya Belarus kaynaklı her iade isteğinin kendiliğinden yasak olduğu anlamına gelmez. Müdafi, yabancı talebin tam metnini isteyerek hangi antlaşmaya dayanıldığını, Ukrayna'nın 2022'deki askıya alma düzenlemesinin hangi tarihte yürürlüğe girdiğini ve başka geçerli hukuki dayanak bulunup bulunmadığını karşılaştırmalıdır. Savaş hâli de tüm mahkemelerin veya bütün antlaşma yükümlülüklerinin otomatik olarak ortadan kalktığı şeklinde yorumlanamaz. Somut yetki ve yürürlük durumu dosya bazında kontrol edilmelidir.

Strazburg'da acil tedbir, anayasa şikâyeti ve diğer yollar

Yakın bir teslimin giderilmesi imkânsız zarar yaratma ihtimali varsa AİHM İçtüzüğü'nün 39. Kuralı uyarınca istisnai bir geçici tedbir Ukrayna aleyhine talep edilebilir. Başvurunun yapılması tek başına iadeyi durdurmaz. Aciliyet, kişisel risk, hedef ülke, muhtemel teslim tarihi ve iç hukuk kararları açıklanmalıdır. Rusya 16 Eylül 2022'de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraf olmaktan çıkmış, Belarus ise hiç taraf olmamıştır; ancak Ukrayna'nın kendi teslim kararına ilişkin başvuru ayrı olarak değerlendirilebilir. Bkz. AİHM başvuru rehberi.

Ukrayna Anayasa Mahkemesine bireysel anayasa şikâyeti, kesinleşmiş bir mahkeme kararında uygulanmış kanunun anayasaya uygunluğunu sorgular; yabancı suç isnadının delillerini yeniden inceletmez. Kural olarak son yargı kararının kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde ve başvuru yollarının tüketilmesi koşullarıyla yapılır. 591. madde itirazının yerini almaz ve kendiliğinden yürütmeyi durdurmaz.

Birleşmiş Milletler sözleşme organına bireysel başvuru ve geçici tedbir, ancak Ukrayna'nın ilgili başvuru yetkisini tanıdığı ve iç hukuk yollarının tüketilmesi, tekrarlı başvuru yasağı gibi kabul edilebilirlik şartlarının karşılandığı hâllerde değerlendirilebilir. INTERPOL Dosyalarının Kontrolü Komisyonuna (CCF) veri itirazı da başka bir prosedürdür ve Ukrayna'daki iade davasını otomatik durdurmaz.

Kişi ve ailesi bugün hangi belgeleri hazırlamalı?

1. İade ve tutuklama kararları, hangi gün tebliğ edildiğini gösteren kayıtlar, yakalama tutanakları ve erişilebiliyorsa yabancı iade talebi.
2. Vatandaşlık belgeleri ve geçerlilik tarihleri, fiil ve mahkûmiyet tarihleri, ilgili Ukrayna ceza hükümleri ile zamanaşımı hesabı.
3. Koruma başvuruları, teslim makbuzları, göç makamının yazışmaları, ret kararları ve bekleyen itirazların tam örnekleri.
4. Transfer ve tedavi riskine ilişkin sağlık raporları, kişiye özgü tehdit ve ülke koşulu delilleri, mahkemeye sunulacak tercümeler.
5. Yetkili mahkemeye başvurunun alındı belgeleri, tutukluluk için bağımsız inceleme talebi ve somut aciliyet varsa uluslararası koruma adımları.

Yanlış mahkemeye gitmek, süreyi yanlış tebliğ tarihinden başlatmak, INTERPOL kaydının silinmesini iadenin bitmesi sanmak, tahliye ile iade reddini karıştırmak ve basitleştirilmiş iadeye danışmadan rıza vermek ciddi hak kaybı doğurabilir. Tutuklu bir kişinin kızı belgeleri toplayıp avukatla bağlantı kurabilir; ancak tek başına itirazı imzalamaya yetkili olduğunu varsaymamalıdır.

Tebliğ edilmiş bir kararı incelemek ve Ukrayna'da yetkili avukatla savunmayı koordine etmek için gizli danışma talebinde bulunun.