Rusya’dan iade: süreç nasıl işler ve avukat ne yapar?

Yabancı bir talep üzerine Moskova’da, Kazan’da veya Rusya’nın başka bir şehrinde biri yakalanırsa Rusya’da görev yapan bir avukat özgürlükten yoksun bırakmanın hukuki dayanağını belirleyebilir, dosya belgelerini alabilir, uygulanacak anlaşmayı inceleyebilir ve yargısal denetim yolunu koruyabilir. Tüm iade süreci için tek ve güvenilir bir toplam süre yoktur. Takvim; talepte bulunan devlete, eksiksiz talebin ne zaman ulaştığına, tutukluluğa ilişkin davalara ve olası yargısal itiraza bağlıdır.

Kararı kim verir: Başsavcı mı, Rus mahkemesi mi?

Rusya Federasyonu Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (Уголовно-процессуальный кодекс Российской Федерации, bundan sonra “UPK RF”) 462. maddesinin 4. fıkrası, iade kararını Rusya Federasyonu Başsavcısına (Генеральный прокурор РФ) veya yardımcısına verir. Yerel savcılar ön inceleme yapar ve tutukluluk süreçlerinde görev alır; ancak 462(4). maddede açıkça belirtilen makamın yerini almazlar. Bu nedenle merkezi savcılık teslimi onaylamadan çok önce kişi tutuklu olabilir.

463. maddenin 1. fıkrası uyarınca karar, kişinin bulunduğu Rusya Federasyonu biriminin mahkemesinde itiraz konusu yapılabilir: örneğin bir cumhuriyetin yüksek mahkemesi, bölge mahkemesi, federal şehir mahkemesi veya eşdeğer mahkeme. Moskova’da bulunan kişi için bu, Moskova Şehir Mahkemesidir (Московский городской суд); Kazan’da bulunan kişi için Tataristan Cumhuriyeti Yüksek Mahkemesidir (Верховный суд Республики Татарстан). İtiraz, Başsavcının kararından sonra yapılır; iadenin önceden ilçe mahkemesince onaylanması için bir başvuru değildir. 463. madde kapsamındaki inceleme tek hâkim tarafından yapılır; mahkeme iade kararının Rus hukukuna ve uygulanabilir anlaşmalara uygunluğunu denetler, yabancı ceza dosyasındaki suçluluğu karara bağlamaz (463(6). madde). 463(9). madde uyarınca hâkim kararı, yetkili genel yargı istinaf mahkemesinin ceza dairesinde istinaf yoluyla incelenebilir. 389.4. madde kapsamındaki olağan istinaf süresi, kararın verildiği tarihten itibaren 15 gündür. Sürenin başlangıcı, açıkça yalnızca tutuklu bulunan hükümlü bakımından karar örneğinin tebliğine bağlanmıştır; bu istisna iade amacıyla tutulan herkese otomatik olarak uygulanmamalıdır. Kişinin usulî durumu bu istisna kapsamına girmiyorsa süre karar tarihinden hesaplanmalıdır. Bu istinafı, Başsavcının kararına karşı yapılan ilk on günlük itirazla karıştırmayın.

İlk tutuklama talebini inceleyen mahkeme başka bir kurumdur. Rus mahkemesinin izni gerekiyorsa, tutukluluk genellikle 108, 109 ve 466. maddeler uyarınca yetkili bölge mahkemesinde ele alınır. Savcının tutuklama emrine karşı şikâyet 125. madde yoluyla yapılabilir. 463. madde kapsamındaki bölgesel düzey mahkemesi teslim kararını inceler; yetkili istinaf mahkemesi ise daha sonra yargı kararını denetler. Bu yolları birbirine karıştırmak, doğru itirazların yanlış mahkemeye sunulmasına yol açabilir.

İadeyi hangi Rus hukuk kuralları düzenler?

UPK RF’nin 54. bölümü, 460–468. maddeler, Rusya’ya ve Rusya’dan iade çerçevesini düzenler. Rusya’dan yapılacak iadede temel hükümler 462–467. maddeler, tutukluluk kuralları ve Rusya ile talepte bulunan devlet arasındaki ilgili anlaşmadır. 462(1). madde, isnat edilen fiilin her iki devletin ceza hukukuna göre de suç olması koşuluyla, uluslararası anlaşma veya karşılıklılık ilkesi temelinde teslimata izin verir. Karşılıklılık, talepte bulunan devletin güvenceleri dikkate alındığında, Rusya benzer bir talepte bulunursa eşdeğer iş birliği yapılmasının beklenebilmesi anlamına gelir.

1957 tarihli Avrupa İade Sözleşmesi (ETS No. 024), Rusya ile ilgili bazı taleplerde uygulanabilir: Avrupa Konseyi Antlaşmalar Bürosu, sözleşmenin statü ve beyan kayıtlarını tutar; Rusya Yüksek Mahkemesi Genel Kurulunun güncel kararı da koşulları oluştuğunda Sözleşmenin öncelik kuralını açıklar. Sözleşmeye dayanılmadan önce, Sözleşme ve ilgili protokollerin hem Rusya’yı hem de talepte bulunan devleti bağlayıp bağlamadığı ve hangi çekince ve beyanların geçerli olduğu kontrol edilmelidir. Bu iade sözleşmesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nden farklıdır. Rusya, 16 Eylül 2022 tarihinde ikinci sözleşmenin tarafı olmaktan çıkmıştır; bu durum Avrupa Konseyinin diğer ceza hukuku sözleşmelerini otomatik olarak sona erdirmez. Rusya AB üyesi değildir ve Avrupa Tutuklama Müzekkeresi sistemine katılmaz; AB içinde çıkarılan bir Avrupa Tutuklama Müzekkeresi, Rusya’da uygulanabilir bir hukuki temele dayanan iade talebinin yerine tek başına geçmez.

462. maddenin 3. fıkrasının 1 ve 2. bentlerine göre, kovuşturma amacıyla teslim için Rus iç hukukundaki olağan eşik, bir yıldan fazla hapis cezası veya daha ağır bir ceza gerektiren fiildir; yabancı bir hükmün infazı için ise normalde en az altı ay hapis cezası gerekir. 462(1). madde ayrıca fiilin her iki ülkede de suç olmasını ve uygulanabilir bir anlaşma ya da karşılıklılık temelini gerektirir; 462(2). madde karşılıklılığı açıklar. Uygulanabilir anlaşma farklı eşikler belirleyebilir. 462. maddenin 3. fıkrasının 3. bendi ayrıca kişinin yalnızca talepte belirtilen suçtan yargılanacağı, yargılama ve varsa cezanın tamamlanmasından sonra ülkeden serbestçe ayrılabileceği ve Rusya’nın rızası olmadan üçüncü bir devlete sınır dışı edilmeyeceği, devredilmeyeceği veya iade edilmeyeceğine ilişkin güvenceleri düzenler. Somut güvenceler ve sonraki teslimata ilişkin kısıtlamalar, olayda uygulanacak anlaşmaya göre kontrol edilmelidir. 1957 tarihli Avrupa İade Sözleşmesi’nin 14. maddesi hususilik ilkesini ve istisnalarını düzenler; 15. madde ise talepte bulunulan devletin rızası olmadan üçüncü bir devlete yeniden iadeyi ayrıca sınırlar. Diğer anlaşmalarda farklı ifadeler veya istisnalar bulunabilir. Avukat yalnızca suç adlandırmasına güvenmek yerine isnat edilen fiilleri, ceza hükümlerini ve uygulanabilir anlaşmayı karşılaştırmalıdır.

Talep aşamasından fiilî teslimata kadar Rusya’daki süreç

Yabancı makamlar önce kişinin yerini tespit etmeye veya geçici tutuklama talep etmeye çalışabilir. Daha sonra resmî iade talebi ve destekleyici belgeler, uygulanabilir anlaşmanın veya karşılıklılık kurallarının koşullarını karşılamalıdır. INTERPOL Kırmızı Bülteni uluslararası bir bildirimdir; Rus mahkemesinin tutuklama emri veya iade kararı değildir. Rusya’daki yakalama ve tutukluluğun gerçek hukuki dayanağı ayrıca belirlenmelidir. Bildirim mekanizması Kırmızı Bülten hakkındaki ayrı rehberde açıklanmaktadır.

Sıkça karıştırılan iki 10 günlük süre farklı olaylara ilişkindir: 462(6). madde savcının kararının yürürlüğe girmesini bildirime bağlarken, 463(1). madde itiraz süresini bildirimin alınmasından başlatır. Karara itiraz edilirse 462(6). madde, yargı kararı kesinleşene kadar teslimi yasaklar. 463. madde ayrıca savcının kararın hukuka uygunluğunu ve gerekçesini gösteren belgeleri 10 gün içinde mahkemeye göndermesini gerektirir; hâkim, şikâyetin mahkemeye ulaşmasından itibaren bir ay içinde incelemeyi tamamlamalıdır. Aynı kişi için birden fazla devlet talepte bulunursa Başsavcı veya yardımcısı hangi talebin karşılanacağını seçer ve kişiyi bu seçimden sonraki 24 saat içinde yazılı olarak bilgilendirir (462(7). madde).

Tutukluluk, iade kararından farklıdır

Olası iadeyi güvence altına almak için uygulanan tutukluluk, 466. madde ve UPK RF’nin 108–109. maddelerindeki genel güvencelere tabidir. Yabancı talebe yabancı bir mahkemenin tutuklama kararı eklenip eklenmediği önemlidir. Böyle bir karar yoksa savcı, Rus ceza muhakemesi usulüne göre bir koruma tedbiri talep etmelidir; Yüksek Mahkeme Genel Kurulunun 11 sayılı Kararının 20. paragrafı bu durumda Rus mahkemesi kararı gerektirir. Yabancı mahkeme kararı eklenmişse 466(2). madde Rus savcısının bu yabancı kararı Rus mahkemesine onaylatmadan başlangıçta tutuklama veya ev hapsi kararı vermesine izin verir. Genel Kurulun 21. paragrafı, savcının bu şekilde emrettiği tutukluluğu yargısal uzatma gerekmeden önce yakalama tarihinden itibaren iki ayla sınırlar. Savcının emrine UPK RF’nin 125. maddesi uyarınca mahkemede itiraz edilebilir.

Tam resmî iade talebi ulaşmadan önce geçici tutukluluk, yalnızca uygulanabilir anlaşma bunu açıkça öngörüyorsa ve anlaşmanın öngördüğü geçici yakalama talebi, bu aşamada gerekli belgelerle birlikte sunulmuşsa mümkündür; INTERPOL bildirimi tek başına genel bir tutuklama yetkisi oluşturmaz. Rusya Yüksek Mahkemesi Genel Kurulunun güncel kararı bu anlaşma yollarını birbirinden ayırır. 2002 Kişinev Sözleşmesi’nin 75. maddesinin (b) bendi uyarınca iade talebi ve ek belgeler, kişinin yakalanıp tutukluluğa alınmasından itibaren 40 gün içinde ulaşmalıdır. 1993 Minsk Sözleşmesi’nin 62. maddesinin 1. fıkrası uyarınca süre, yakalamadan itibaren bir aydır; talepte bulunan devlet 1997 Protokolü ile bağlıysa yakalamadan itibaren 40 gündür. Usulüne uygun hazırlanmış talep ve gerekli belgeler uygulanabilir anlaşma süresi dolmadan ulaşmazsa kişi serbest bırakılmalıdır. Talep öncesi bu süreler, resmî belgeler alındıktan sonraki tutuklulukla karıştırılmamalıdır.

Daha uzun tutukluluğun uzatılması yargısal denetime ve yasal koşullara tabidir; savcı tutukluluğu süresiz uzatamaz. 109. madde uyarınca olağan yargılama öncesi tutukluluk rejimi iki ayla başlar ve hâkim tarafından altı aya kadar uzatılabilir. Ağır veya özellikle ağır suçlarda ek uzatmalar 12 aya kadar çıkabilir; 18 aya kadar uzatma ise yalnızca özellikle ağır suçlara ilişkin istisnai durumlarda mümkündür. Bu üst sınırlar, iade amacıyla aranan herkesi otomatik olarak o süre boyunca tutma izni vermez. Kişiye özgü bir mahkeme kararı gerekir; 466. maddedeki somut yol, uygulanabilir anlaşma süresi ve yürürlükteki karar önemlidir. Anayasa Mahkemesi, 1 Mart 2007 tarihli 333-O-P sayılı kararında (Seidenfeld davası), 466(1). maddenin Rus usulünü ve sürelerini aşmaya izin vermediğini ve yabancı talebe dayalı tutukluluğun gerekli mahkeme kararı olmadan 48 saati geçemeyeceğini açıklamıştır. Bununla birlikte Genel Kurulun sonraki açıklamaları, yabancı mahkeme kararı eklendiğinde 466(2). maddedeki ayrı yolu ayırt eder. Bu nedenle avukat, 48 saat veya iki ay sınırını gelişigüzel ileri sürmeden önce tedbirin gerçek hukuki dayanağını belirlemelidir.

Tutukluluktan salıverilme, yabancı iade talebini zorunlu olarak sona erdirmez. Yasal koşullar sağlanıyorsa daha hafif bir tedbir değerlendirilebilir; kefalet veya ev hapsi otomatik değildir. Avukat ilk tutuklama kararını almalı, her uzatmayı incelemeli, ikamet ve sağlıkla ilgili belgeleri toplamalı ve anlaşma süreleriyle UPK RF sürelerini ayrı ayrı hesaplamalıdır.

Çifte vatandaşlık dâhil bir Rus vatandaşı iade edilebilir mi?

Hayır. Rusya Anayasası’nın 61. maddesinin 1. fıkrası, Rusya vatandaşının Rusya’dan sınır dışı edilmesini veya başka bir devlete iade edilmesini yasaklar. 62. madde, Rusya vatandaşının başka bir vatandaşlığa da sahip olabileceğini kabul eder; ikinci pasaport tek başına Rus vatandaşlığını ve anayasal korumasını ortadan kaldırmaz. Esas olan, yalnızca seyahat belgesi veya oturma izni göstermek değil, Rus vatandaşlığının hukuken mevcut olduğunu kanıtlamaktır. Buna karşılık Rusya’da ikamet etmek, bir Rus vatandaşıyla evli olmak veya eski SSCB’de doğmuş olmak tek başına güncel Rus vatandaşlığını kanıtlamaz.

Vatandaşlık kayıtları, özellikle vatandaşlık değişikliğinden sonra veya farklı harf çevirileri nedeniyle çelişkili ya da eksik olabilir. Savunma, mevcut Rus pasaportlarını, vatandaşlık kararlarını, nüfus kayıtlarını ve resmî doğrulamaları toplamalıdır. Rus vatandaşını iade etmeme yasağı, Rusya’da her türlü ceza kovuşturmasına karşı bağışıklık anlamına gelmez; olası bir Rus ceza davası ayrı bir konudur. Diğer iade engelleri ve mülteci koruması olayın koşullarına bağlıdır; bkz. Rusya’dan iadeye nasıl itiraz edileceğine ilişkin ayrı rehber.

İade avukatı ilk günlerde ne yapabilir?

Yakalamadan sonra öncelikler, anlaşılabilir belgeler edinmek, avukata etkili erişim sağlamak ve tutukluluk süresini güvenilir biçimde hesaplamaktır. UPK RF’nin 18. maddesi, yargılama dilini yeterince bilmeyen kişinin anladığı dilde dilekçe ve şikâyet sunmasına ve ücretsiz tercümandan yararlanmasına izin verir. Hukuki etkilerini anlıyormuş gibi tercüme edilmemiş bir belgeyi imzalamayın; önce avukattan doğru çeviri, belgenin türü ve sonuçlarının açıklanmasını isteyin.

• Kimliği ve yeri belirlemek: belgelerdeki tam ad, doğum tarihi, vatandaşlık, tutulduğu yer ve görevlendirilmiş ya da seçilmiş avukatın iletişim bilgileri.
• Usul belgelerini toplamak: yakalama tutanağı, savcının emri, varsa yabancı mahkemenin tutuklama kararı, resmî talebe ilişkin bildirimler ve her Rus tutuklama veya uzatma kararı.
• Fiilî teslim tarihini kaydetmek: iade kararının tarihli bir kopyasını ve tebliğ kanıtını saklamak; süreler sosyal medya haberlerinden değil bildirimden başlar.
• Uygulanacak araçları belirlemek: talepte bulunan devleti, kesin ikili veya çok taraflı anlaşmayı, çekinceleri, suçlamanın çevirisini, varsa hükmü ve gereken güvenceleri tespit etmek.
• Doğrulanabilir delilleri hazırlamak: vatandaşlık ve göçmenlik statüsü belgeleri, tıbbi belgeler, çeviriler ve hukuka uygun başvurular için gereken resmî kanıtlar.
• Görevleri koordine etmek: talepte bulunan devletteki avukat yabancı yakalama kararını ve ceza dosyasını açıklayabilir; ancak Rus savunması başvuruları yetkili Rus makamına sunmalıdır.

Varsayımsal örnek: Kazan’da yaşayan bir Gürcistan vatandaşı yabancı bir talep üzerine yakalanır. Ailesi başlangıçta yalnızca bir INTERPOL Kırmızı Bülteni bulunduğunu bilir. Rus avukat tutukluluğun dayanağını ve yabancı mahkeme kararının eklenip eklenmediğini kontrol eder; ardından Rusya ile ilgili devlet arasında hangi adli yardımlaşma anlaşmasının gerçekten yürürlükte olduğunu, geçici tutukluluğun ne kadar sürebileceğini ve tam talebin ulaşıp ulaşmadığını belirler. Başsavcı daha sonra teslimi onaylarsa itiraz, tutukluluğu inceleyen mahkemeye otomatik olarak değil, kişinin bulunduğu yerdeki bölgesel düzey mahkemesine sunulur. Tataristan’daki usule ilişkin pratik ayrıntılar Kazan mahkemeleri hakkındaki ayrı rehberde yer alır.

İade onaylandıktan sonra ne olur?

İtiraz edilmeyen karar, 462(6). maddede öngörülen bildirim süresi geçince yürürlüğe girebilir; zamanında yapılan yargısal itiraz, mahkeme kararı kesinleşene kadar teslimi engeller. Teslim hukuken mümkün olduğunda Rusya, talepte bulunan devlete teslimin yerini, tarihini ve saatini bildirir. Talepte bulunan devlet belirlenen tarihten itibaren 15 gün içinde kişiyi teslim almazsa serbest bırakma mümkün olabilir; bu tarihten itibaren 30 gün geçince kişi 467(3). madde uyarınca serbest bırakılmalıdır. Devletlerden biri kontrolü dışındaki koşullarla karşılaşırsa tarih ertelenebilir. Bu süreler tüm iade sürecinin azami süresi değildir.

465. madde, kişi Rusya’da başka bir suçtan yargılanırken veya ceza çekerken iadenin ertelenmesine ayrıca izin verir; kanundaki koşul ve güvencelerle geçici teslim mümkün olabilir. Rusya üzerinden transit geçiş ayrı bir mekanizmadır: 462.1. madde, bir devlet üçüncü bir devlet tarafından iade edilmiş kişiyi Rusya topraklarından geçirmek istediğinde, Rusya’da ara iniş yapan hava transit geçişi de dâhil olmak üzere, Başsavcının veya yardımcısının iznini gerektirir. Bu mekanizmaların hiçbiri Rusya’da bulunan bir kişinin iadesi kararına karıştırılmamalıdır.

İş birliğine rıza, itiraz hakkından feragat edildiği iddiası ve özellik ilkesine ilişkin güvence farklı kavramlardır. 54. bölüm, kişinin bir rıza formu imzalaması nedeniyle evrensel ve otomatik bir hızlandırılmış teslim prosedürü oluşturmaz. İmzadan önce avukat uygulanabilir anlaşmadaki somut hükmü belirlemeli ve sonuçlarını açıklamalıdır. İdari sınır dışı etme veya ülkeden çıkarma da iade değildir: farklı bir hukuki temele dayanır ve gerçek bir iade kararının yargısal denetiminin yerini almamalıdır.

Anlaşmalar ve uluslararası mekanizmalar neden birbirinin yerine geçmez?

Talepte bulunan devlet, gerekli belgeleri ve uygulanacak süreyi, bazen önemli ölçüde değiştirir. Rusya Yüksek Mahkemesi, 1957 Avrupa sözleşmesinin, Kişinev sözleşmesinin veya eski bir ikili anlaşmanın her zaman uygulanacağını varsaymak yerine iade sözleşmesine ilişkin çekincelerin ve diğer devletin taraflığının kontrol edilmesini vurgular. Genel Kurulun 11 sayılı Kararı Mayıs ve Aralık 2025’te önemli ölçüde değiştirilmiştir. Özellikle talepte bulunan devletteki koşullar hakkında güncel bilgilerin değerlendirilmesini ister; önceki bulgular sonraki bir davayı mutlaka çözmez. Bu nedenle talebin kabul veya reddedileceğini varsaymadan güncel birincil kaynaklara bakılmalıdır.

Rusya’nın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nden ayrılması, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin 16 Eylül 2022’den sonraki fiiller bakımından Rusya aleyhine Kural 39 uyarınca yeni bir geçici tedbir veremeyeceği anlamına gelir. Daha eski davalar ve ilgili tarihlere bağlı yükümlülükler önemini koruyabilir, ancak Strasbourg’un tarihî kararları güncel iadeyi otomatik olarak durdurmaz. Rus mahkemelerinin yetkileri Rus hukukundan ve uygulanabilir anlaşmalardan, anayasal kurallardan ve Yüksek Mahkemenin bağlayıcı ulusal yönlendirmelerinden kaynaklanır. Ayrıntılı itiraz yolları ve geçici koruma, Rusya’daki başvuru yolları ve süreler hakkındaki ayrı sayfada ele alınmaktadır.

Ailelerin sık sorduğu sorular

Belirli bir dosyanın koordinasyonu için site ekibi, ayrıca görevlendirilen yerel hukukçularla sınır ötesi çalışmanın düzenlenmesine yardımcı olabilir; ilk değerlendirme için belgeleri iletebilirsiniz.