Bulgaristan’dan iadeyi durdurma: ret nedenleri, başvurular ve süreler

İadenin kabul edilebilirliğine hangi Bulgar mahkemesi karar verir?

İlk derece mahkemesi, aranan kişinin bulunduğu yerde yetkili olan окръжен съд (bölge düzeyindeki mahkeme) olur. 20. madde kapsamındaki başvuruyu ilgili апелативен съд (istinaf mahkemesi) inceler. G.S. v. Bulgaria davasında ilk derece mahkemesi Sofya Şehir Mahkemesiydi (Софийски градски съд); bu nedenle her davanın resmî adı kelimesi kelimesine “bölgesel mahkeme” diye çevrilen bir mahkemede görüldüğü varsayılmamalıdır. Yer bakımından yetki, somut dosyadan doğrulanmalıdır.

Adalet Bakanlığı, 9–10. maddeler uyarınca talebi ve belgeleri kontrol ederek kanuni usule göre iletir. Bakanlık, esası yeniden inceleyen ikinci bir başvuru mercii değildir. İade reddedilirse 21. madde, bakanın talepte bulunan devlete bildirimde bulunmasını gerektirir. Bu sayfa, AB dışındaki bir devletin talep ettiği olağan iadeyi ele alır. Avrupa Yakalama Emri (AYE), AB içinde ayrı bir teslim prosedürüne tabidir; aşağıdaki olağan iade süreleri AYE’ye otomatik olarak uygulanmamalıdır. Bkz. Bulgaristan’daki iade prosedürünün tamamına ilişkin rehber ve AYE için ayrı AYE rehberi.

4. madde uyarınca uygulanabilir bir antlaşma Bulgaristan hukukunu tamamlar; iade antlaşması yoksa kanun, Adalet Bakanının belirlediği karşılıklılık esasına dayanabilir. Bulgaristan, 15 Eylül 1994’ten beri Avrupa İade Sözleşmesi’ne (ETS No. 024) taraftır. Bulgaristan’ın 23. maddeye ilişkin beyanı, belgelerin Bulgarcaya veya bu mümkün değilse Avrupa Konseyinin resmî dillerinden birine çevrilmesini gerektirir. Talepte bulunan devlet bakımından ilgili antlaşma ilişkileri, protokoller, çekinceler ve beyanlar ayrıca kontrol edilmelidir.

AB dışındaki bir devlet bir AB vatandaşının iadesini isterse ne olur?

Aranan kişi, serbest dolaşım hakkını kullanarak Bulgaristan’da yasal olarak ikamet eden başka bir AB üyesi devletin vatandaşıysa, AB dışındaki bir devletin talebi ABİHA’nın 18. ve 21. maddelerini de gündeme getirebilir. Petruhhin (C-182/15) ve Generalstaatsanwaltschaft Berlin (C-398/19) kararlarına göre Bulgar makamları, talebi kişinin vatandaşı olduğu üye devlete bildirmeli ve bu devlete Avrupa Yakalama Müzekkeresi (AYM) düzenlemeyi değerlendirmesi için makul süre tanımalıdır. AYM çıkarılırsa, iade kararı verilmeden önce AB içindeki uygulanabilir teslim usulü değerlendirilmelidir. Bu otomatik dokunulmazlık anlamına gelmez: makul süre içinde AYM çıkarılmazsa, Temel Haklar Şartı dâhil AB hukuku güvencelerine uyulması koşuluyla iade devam edebilir. Bir cezanın infazı amacıyla yapılan talepte Generalstaatsanwaltschaft München (C-237/21), özellikle Bulgaristan uluslararası hukuk uyarınca iadeyle yükümlüyse ve talepte bulunan devlet cezanın Bulgaristan’da infazına rıza göstermiyorsa, belirli koşullarda iadenin yine de haklı görülebileceğini doğrular. Avukatınızdan bu AB hukuku meselesini derhal ileri sürmesini isteyin; başka bir üye devletle istişare, esasa ilişkin olağan yedi günlük istinaf süresini kendiliğinden uzatmaz.

6. ve 7. maddeler uyarınca hangi ret nedenleri zorunludur?

6. madde, olağan iade usulünde teslim edilemeyecek kişi kategorilerini belirler. 7. madde zorunlu ret nedenlerini düzenler. 8. madde ise farklıdır: iade reddedilebilir; mahkeme somut koşulları değerlendirmelidir ve bu, otomatik bir yasak değildir. 16(2). madde uyarınca raportör hâkim, 6. madde kapsamındaki hâllerde iade yargılamasını sona erdirir.

Hukuki nedenleri birbirine karıştırmayın. Aynı suç için kesin Bulgar kararı 7. maddeye; devam eden Bulgar soruşturması veya davası 8. maddeye girer. Zamanaşımı savunması uygulanacak hukuku ve tarihleri göstermelidir. Siyasi saik iddiası, yalnızca talepte bulunan hükümete karşı çıkmaya değil, kovuşturma amacına veya gerçek önyargı riskine ilişkin delillere dayanmalıdır.

İşkence veya yasak bir ceza riskinin gerçek olduğu nasıl kanıtlanır?

Talepte bulunan ülkedeki insan hakları durumunun kötü olduğuna ilişkin genel bir ifade yeterli değildir. Savunma, güncel ve güvenilir bilgileri kişi, suçlama, muhtemel ceza ve beklenen tutulma yeriyle ilişkilendirmelidir. İşkence veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele konusunda gerçek risk kanıtlanırsa, suçlamanın ağırlığından bağımsız olarak AİHS’nin 3. maddesindeki yasak mutlaktır.

1. Korkulan zararı tanımlayın: bedensel ceza, ölüm cezası, sorguda işkence, tutukluluk koşulları, ayrımcı kovuşturma veya gerçek bir savunma imkânının bulunmaması.
2. Hukuki ve fiilî temeli gösterin: suç ve ceza hükümlerinin güncel metnini, bunların uygulanmasına ilişkin yetkili kaynakları ve yeni bağımsız raporları sunun. Teorik azami cezayla gerçekçi biçimde beklenen cezayı ayırın.
3. Riski kişiselleştirin: tehditleri, önceki kötü muameleyi, ilgili tıbbi kayıtları, tanık beyanlarını ve kişi ya da suçlamaya ilişkin olguları sunun. Önemli belgeleri tarihlendirin ve tercüme ettirin.
4. Güvenceleri sınayın: güvenceyi kimin verdiğini, hukuki gücünü, hangi kişiyi ve suçlamaları kapsadığını, denetim imkânlarını ve geçmişteki uyumu araştırın. Güvence otomatik olarak ne yeterlidir ne de değersizdir.

17(3). madde uyarınca mahkeme talepte bulunan devletten ek bilgi isteyebilir ve süre belirleyebilir. Eksik olan bilgiyi ve neden önemli olduğunu açıkça belirtin; bilgi talebi tek başına ret veya durdurma kararı değildir.

G.S. v. Bulgaria davasında (No. 36538/17, 4 Nisan 2019) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun 74 kırbaçlamaya kadar varan bedensel cezayla karşılaşabilmesi nedeniyle İran’a iadenin 3. maddeyi ihlal edeceğine karar verdi; daha önce 39. Kural kapsamında geçici tedbir belirtilmişti. M.G. v. Bulgaria davasında (No. 59297/12, 25 Mart 2014) Mahkeme, bireysel işkence veya kötü muamele riski nedeniyle Rusya’ya iadenin de 3. maddeyi ihlal edeceğine karar verdi ve tedbiri karar kesinleşene veya yeni bir karar verilene kadar sürdürdü. Bu kararlar kişiye özgü delillerin önemini gösterir; İran’a, Rusya’ya veya başka bir devlete iadeye yönelik genel bir yasak oluşturmaz.

Gözaltı ve başvuru süreleri nelerdir?

Son duruşmayı beklemeden delilleri toplamaya başlayın. Tablo, geçici gözaltıyı, tam talep geldikten sonraki gözaltıyı ve esasa ilişkin istinafı birbirinden ayırır. Kararları ve duruşma tutanaklarını kontrol edin: her süre kanunda belirtilen olaydan itibaren başlar.

13(12). maddeye göre geçici gözaltı süresi bittikten sonra serbest bırakılmak, tam talep daha sonra gelirse yeniden yakalama veya iadeyi engellemez. INTERPOL Kırmızı Bülteni ya da uyarısı 4(3). madde kapsamında işlem başlatabilir, ancak kesin bir iade mahkemesi kararı değildir.

INTERPOL süreci iade davasından ayrıdır. Kırmızı Bülten, iade, teslim veya benzer bir hukuki işlem beklenirken kişinin bulunması ve geçici olarak yakalanması için dünya çapındaki kolluk birimlerine yapılan bir taleptir; uluslararası yakalama emri değildir ve her ülke kendi hukukunu uygular. Bağımsız INTERPOL Dosyalarının Kontrolü Komisyonuna (CCF) veri erişimi, düzeltme veya silme talebi sunulabilir. Bu süreç Bulgar mahkemesindeki başvurunun yerine geçmez ve teslimi otomatik olarak durdurmaz. Bkz. Kırmızı Bültenin hukuki etkisi ve sınırları ve CCF temsili ve veri silme talepleri.

Yüksek mahkeme veya Anayasa Mahkemesi davayı yeniden açabilir mi?

20(3). madde uyarınca istinaf mahkemesinin iade kararı kesindir; kanun bu karardan sonra olağan bir temyiz yolu öngörmez. Belirleyici olguları ve savunmaları ilk derece mahkemesine sunun ve yedi günlük istinaf başvurusunda koruyun.

Daha dar bir anayasal yol vardır; ancak bu, kişinin doğrudan bireysel anayasa şikâyeti değildir. Bulgaristan Anayasası’nın 150(2). maddesine göre herhangi bir mahkeme, tarafın talebiyle veya kendiliğinden, derdest davaya uygulanacak bir kanunun Anayasa’ya uygun olup olmadığını Anayasa Mahkemesine götürebilir. İtiraz edilen hüküm davanın sonucunu etkilemelidir; Anayasa Mahkemesi delilleri yeniden değerlendirmez ve üçüncü bir istinaf mercii değildir. Dava devam eder, ancak kararı kesin olan mahkeme anayasal inceleme tamamlandıktan sonra kararını verir. İade davası kesinleştikten sonra kişi bu başvuruyu doğrudan kendisi yapamaz. Sadece sevk talep etmek, teslimin otomatik olarak durduğu anlamına gelmez.

Strazburg veya BM İşkenceye Karşı Komitesi müdahale edebilir mi?

Bulgaristan, 7 Eylül 1992’den beri AİHS ile bağlıdır. Etkili iç hukuk yolları tüketildikten sonra, Bulgaristan kararına ve yaşam ya da 3. maddeye aykırı muamele bakımından öngörülebilir bir riske ilişkin gerekçeli bir şikâyet AİHM’e götürülebilir. Olağan başvuru süresi, kabul edilebilirlik kurallarına tabi olarak, genellikle kesin iç hukuk kararından itibaren dört aydır. AİHM başvurusu başka bir Bulgar istinafı değildir ve iadeyi otomatik olarak durdurmaz. Rusya 16 Eylül 2022’de AİHS tarafı olmaktan çıkmıştır; ancak bu, Bulgaristan’ın Rusya’ya teslimi değerlendirirken kendi Sözleşme yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.

39. Kural kapsamındaki geçici tedbirler istisnaidir ve yakın, telafi edilemez zarar riskine ilişkindir. Acil başvuru, teslim tarihini, korkulan zararı, kişiye özgü delilleri, iç hukuk kararlarını ve sonradan giderimin neden yeterli olmayacağını açıklamalıdır. AİHM’in resmî acil kanalını gecikmeden kullanın. İlgili korumayı yalnızca Mahkemenin fiilen belirttiği tedbir sağlar; başvurunun kendisi teslimi durdurmaz. G.S. ve M.G. davalarında Mahkeme, dosyalar incelenirken teslimi engelleyen tedbirler belirtmiştir.

Bulgaristan, İşkenceye Karşı Sözleşme’nin 22. maddesi kapsamında BM İşkenceye Karşı Komitesinin bireysel başvuruları kabul etme yetkisini tanımıştır. Kabul edilebilirlik koşulları karşılanıyorsa bireysel başvuru ve geçici koruma talebi değerlendirilebilir. Bu ayrı bir antlaşma yoludur; süresinde yapılacak Bulgar istinafının yerini tutmaz ve iadeyi otomatik olarak durdurmaz. Başvurmadan önce kabul edilebilirlik, iç hukuk yollarının tüketilmesi, aciliyet ve güncel usul kontrol edilmelidir. Bkz. AİHM başvuru rehberi.

Yurt dışında verilen mülteci statüsü iadeyi otomatik olarak durdurur mu?

6(1)(2). madde, Bulgaristan’ın sığınma verdiği kişinin olağan usulle iadesini açıkça yasaklar. Bulgar vatandaşlığı, Bulgaristan’da verilen sığınma ve dokunulmazlık, talebin alındığı tarihte değerlendirilir. Sığınma kararını, statü belgelerini ve talebin alındığı tarihi gecikmeden avukata iletin.

Yurt dışında verilen her koruma statüsü aynı şekilde değerlendirilmemelidir. 6. maddeden ayrı olarak AB Adalet Divanı, Generalstaatsanwaltschaft Hamm (C-352/22, 18 Haziran 2024) kararında, başka bir AB üyesi devletin kesin olarak mülteci statüsü verdiği üçüncü ülke vatandaşının bu statü yürürlükte kaldığı sürece Bulgaristan tarafından menşe ülkesine iade edilemeyeceğine hükmetti. Bulgar makamları statüyü veren makamla iletişime geçmelidir. Bu makam statüyü iptal eder veya geri alırsa Bulgaristan yine de kişinin artık mülteci olmadığını bağımsız biçimde belirlemeli ve ölüm cezası, işkence ya da insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele dâhil AB Temel Haklar Şartı’nın 19(2). maddesinin yasakladığı riski değerlendirmelidir. Bu kural, her yabancı statü veya her hedef ülke için otomatik bir iade yasağı değildir. M.G. v. Bulgaria (başvuru no. 59297/12, 25 Mart 2014) davasında Polonya ve Almanya’nın önceki koruma kararları, Rusya bakımından 3. madde kapsamındaki kişiye özgü risk değerlendirmesinde önemliydi. Koruma kararlarının tamamını, gerekçelerini, geçerlilik durumunu ve iptal ya da yeniden incelemeye ilişkin bilgileri sunun. Bekleyen bir sığınma başvurusu Bulgaristan’da kesin sığınma verilmesiyle aynı değildir; sığınma, sınır dışı etme ve iade ayrı usullerdir.

Duruşmadan önce neler hazırlanmalı?

• Tam talep, yakalama emri veya hüküm, isnat edilen fiilin açıklaması, ilgili yabancı hukuk hükümleri ve tercümeler. 9. madde; fiil, zaman ve yer, uygulanacak hukuk ve zamanaşımı dahil temel belgeleri belirtir.
• İsnat edilen fiilin, yabancı yargılamanın, varsa duruşma veya mahkûmiyetin, Bulgaristan’daki süreçlerin, talebin alınmasının, yakalamanın ve her mahkeme kararının kronolojisi.
• 6. veya 7. madde kapsamındaki her neden için tam hüküm ve unsurlarını karşılayan deliller. 8. madde için Bulgar dosyası, olayın yeri, yabancı yargılama kayıtları ve tebligat yapıldığına veya yapılmadığına ilişkin kanıtlar.
• Risk iddiaları için tarihli bağımsız ülke bilgileri ve korkulan muamele veya cezayla bağlantılı kişisel deliller. Güvenceler için asıl belge, tercüme, düzenleyen makam, kapsam ve denetim imkânları.
• Olası anayasal başvuru için itiraz edilen hüküm, derdest davaya uygulanabilirliği ve cevabın sonuca etkisi.

Her belgenin kaynağını ve tarihini gösterin. Raporlar karar tarihindeki durumu açıklayacak kadar güncel olmalı; kişinin, suçlamanın, cezanın veya tutulacağı yerin koşullarıyla bağlantısı açıklanmalıdır.

Ret nedenini zayıflatan hatalar nelerdir?

• Süreleri karıştırmak: gözaltı kararına karşı ilgili başvuru için üç gün, esasa ilişkin istinaf için yedi gün vardır.
• Risk konusundaki temel argümanı yalnızca Strazburg aşamasına saklamak. Delillerle birlikte Bulgar mahkemelerinde ileri sürülmelidir. G.S. davasında AİHM, bedensel ceza riskinin neden ülke içinde usulünce ileri sürülmediğini değerlendirmiştir.
• INTERPOL Kırmızı Bültenini kesin iade kararı veya bütün yasal belgelerin sunulduğunun kanıtı saymak.
• 8. madde kapsamındaki takdire bağlı nedeni otomatik yasak gibi sunmak ya da 7. maddedeki ayrı bir nedenle karıştırmak.
• Karşıt delilleri ve güvenceleri ele almadan genel siyasi iddialara, eski raporlara veya kanıtlanmamış isnatlara dayanmak.
• İstinaf mahkemesinin kesin kararından sonra olağan bir üçüncü başvuru mercii veya bakanlıkta yeniden inceleme bulunduğunu varsaymak.

Varsayımsal örnek: somut bir itiraz

Varsayım: AB dışındaki bir devlet, bedensel ceza gerektirebilecek bir suçla itham edilen kişinin Bulgaristan’dan iadesini istiyor. Savunma 7(5). maddeye dayanır; suç ve ceza hükümlerinin güncel metnini ve kişiye özgü risk delillerini sunar, varsa güvenceleri değerlendirir ve gerekirse 17(3). madde uyarınca açıklama ister. İlk derece mahkemesi iadeye izin verirse, kararın açıklanmasından itibaren yedi gün içinde istinaf yapılmalıdır. Teslim yakınsa ve dosya telafi edilemez zarar riskini gösteriyorsa 39. Kural kapsamında acil başvuru ayrıca değerlendirilebilir; Mahkeme tedbiri fiilen belirtmedikçe verildiği varsayılmamalıdır.

Karar ağacı: önce hangi hukuki yol incelenmeli?

1. Usulü belirleyin. Olağan iade için antlaşmayı ve 5–8. maddeleri kontrol edin. AYE için ayrı AB rejimi geçerlidir; 20. maddedeki süre otomatik olarak uygulanmaz.
2. AB hukukundaki özel güvenceleri de kontrol edin. Kişi başka bir üye devletin vatandaşıysa, serbest dolaşım hakkını kullanmışsa ve Bulgaristan’da yasal olarak ikamet ediyorsa Petruhhin kapsamındaki bilgilendirme ve istişare yolunu ileri sürün. Başka bir üye devlet kesin olarak mülteci statüsü vermişse ve talep kişinin menşe ülkesinden geliyorsa C-352/22 kararındaki ayrı korumayı değerlendirin.
3. 6. maddeyi kontrol edin. Vatandaşlık ve antlaşma istisnası, Bulgaristan’da sığınma, dokunulmazlık ve ceza sorumluluğunu inceleyin; kanun gerektiriyorsa talebin alındığı tarihi esas alın.
4. 7. maddeye öncelik verin. Belgelenmiş işkence veya yasak ceza riski, yeterli güvence olmadan ölüm cezası, zamanaşımı, aynı suç için kesin Bulgar hükmü veya ayrımcı amaç değerlendirilebilir.
5. Sonra 8. maddeyi inceleyin. Bulgar yargı yetkisini veya sürecini, gıyabi mahkûmiyeti ya da ülke dışında işlenen suçu belirleyin ve somut olayda neden ret gerektiğini açıklayın.
6. Devam eden tüm süreleri koruyun. Gözaltı kararına başvuruyu esasa ilişkin istinaftan ayırın. Kesin karardan sonra olağan temyiz bulunduğunu varsaymayın; yalnızca gerçekten uygulanabilir anayasal veya uluslararası yolları değerlendirin.

Ekip, sınır ötesi savunmayı yerel avukatlarla koordine eder. İlk değerlendirme gerçek talebe, en son mahkeme kararına, sıradaki süreye ve önerilen her ret nedeni için delillere dayanmalıdır. İlk değerlendirme talep edebilirsiniz.